Coachzone volleybal: wat mag jij tijdens de wedstrijd?

Je kent de spelregels: drie contacten, rotatie, netfout. Maar de regels die over jóú gaan — waar je mag staan, tegen wie je iets mag zeggen, hoe je een wissel aanvraagt — staan in twee korte artikelen die je waarschijnlijk nooit gelezen hebt. Het gevolg zie je in elke competitiezaal: een coach die de eerste scheidsrechter aanspreekt, een wissel die als vertraging wordt bestraft, een trainer die halverwege de rally drie meter te ver naar het net is opgeschoven. Dit is wat er precies wél mag.

Jouw tegenspeler is de tweede scheidsrechter

De spelregels regelen de coach in twee korte artikelen, en de eerste zin daarvan is meteen de belangrijkste: de coach leidt zijn team van buiten het speelveld, en zijn functionele tegenhanger is de tweede scheidsrechter (regel 5.2.1). Dat is de scheidsrechter die naast de paal bij de tafel staat, niet degene op de stoel. Alles wat jij tijdens de wedstrijd formeel te melden hebt, gaat naar die tweede — en verder naar niemand.

Dat is geen etiquette maar een verdeling van rechten. De eerste scheidsrechter is voor jou onbereikbaar: met hem praat alleen de spelaanvoerder, en dan uitsluitend over de toepassing of interpretatie van een regel. Hoe die aanvoerdersrol in elkaar zit — teamaanvoerder, spelaanvoerder, en wie het overneemt zodra hij van het veld gaat — staat in de aanvoerdersregels. Voor jou telt alleen dit: jij hebt dat recht niet, ook niet als je gelijk hebt.

Die tweede scheidsrechter doet meer voor je dan je denkt. Hij beoordeelt je verzoeken, bewaakt de duur ervan, houdt bij hoeveel time-outs en wissels elk team heeft gebruikt en meldt uit zichzelf je tweede time-out en je vijfde en zesde wissel. Weet dus dat het zijn taak is: dan hoef je bij een dode bal alleen zijn kant op te kijken in plaats van naar de tafel te lopen. Wat hij verder allemaal doet, staat in de takenlijst van de tweede scheidsrechter.

De regelnummers hieronder verwijzen naar de Official Volleyball Rules van de FIVB. Nationale bonden nemen die vrijwel ongewijzigd over, maar de dingen eromheen regelt je eigen bond: een geplakte coachzone, een zoemer bij de tafel, technische time-outs, het wedstrijdformulier. Controleer dat in je eigen competitiereglement.

De coachzone: waar je mag staan en wanneer je zit

De regel bestaat uit twee delen, allebei uit regel 5.2.3 ("tijdens de wedstrijd"). Ten eerste: je zit op de teambank die het dichtst bij de teller staat, maar je mag die bank verlaten. Ten tweede, en dat is de eigenlijke coachzone: je mag je aanwijzingen staand of lopend geven, in de vrije zone vóór je eigen bank, vanaf het verlengde van de aanvalslijn tot aan de opwarmruimte — zonder de wedstrijd te storen of te vertragen.

Op de vloer van je eigen zaal wordt dat heel concreet. De aanvalslijn ligt op drie meter van de middenlijn; het verlengde daarvan is een denkbeeldige streep drie meter uit het midden, aan jouw kant, en dichter naar het net kom je niet. De andere grens is de hoek, waar de opwarmruimte ligt. Daartussen ligt je loopstrook: langs de zijlijn een meter of zes, van de aanvalslijn tot de achterlijn, en zo breed als de vrije zone toelaat — in veel zalen niet meer dan het voorgeschreven minimum van drie meter.

Drie dingen vallen daarbuiten: het speelveld betreden (ook niet met één voet over de lijn om iets aan te wijzen), voorbij de aanvalslijn richting het net lopen, en de kant van de tegenstander opzoeken. Belangrijk verschil daarnaast: die loopvrijheid geldt voor de coach. Je andere teamleden — wisselspelers, verzorger, assistent — geven hun aanwijzingen zittend vanaf de bank. Een halve bank die staand meebrult in de vrije zone is precies waar een tweede scheidsrechter op let.

Staat er geen zone geplakt en is de vrije zone krap, vraag de tweede scheidsrechter dan vóór de wedstrijd waar hij je wil hebben. Dat kost tien seconden en het voorkomt het eerste fluitje dat over jou gaat in plaats van over het spel.

Coachen tijdens de rally mag — met één voorwaarde

Anders dan veel coaches denken, mag je gewoon aanwijzingen geven terwijl de bal in het spel is. De regel staat het uitdrukkelijk toe, voor jou én voor je andere teamleden. De voorwaarde is de hele beperking: zonder de wedstrijd te storen of te vertragen.

Wat er onder "storen" valt, is goed af te bakenen. Roepen naar een speler van de tegenstander. Commentaar op een fluitsignaal. In het zicht of de looplijn van een lijnrechter gaan staan — dat gebeurt vaker dan je denkt, want jouw loopstrook en zijn plek delen dezelfde hoek. En gaat de bal de vrije zone in terwijl jij daar loopt, dan heeft de speler voorrang en stap jij weg.

Dat je mag roepen, betekent niet dat het werkt. Tijdens een rally komt er in de praktijk weinig meer binnen dan één woord, en dan nog alleen als het vóór de actie komt en aan een naam hangt: "Tim, kort!" haalt iets uit, "let op nou" niet. Waar en wanneer je je stem inzet, staat in wedstrijdcoaching langs de lijn. Hier gaat het om de grens: alles richting de scheidsrechter, de tegenstander of de tafel valt buiten je recht om te coachen.

Een time-out aanvragen: gebaar, moment, en de fout die een punt kost

Een reguliere onderbreking mag alleen worden aangevraagd door de coach of de spelaanvoerder, en door niemand anders; de aanvoerder doet dat volgens de spelregels als het team geen coach heeft. Niet je assistent, niet een wisselspeler, niet de ouder die het scorebord bedient.

Het moment is even strikt: alleen als de bal uit het spel is en vóór het fluitsignaal voor de service. Het gebaar is dat van de scheidsrechter zelf — de palm van je ene hand tegen de vingers van je andere, samen een T — gericht op de tweede scheidsrechter. Speelt je competitie met een zoemer bij de tafel, dan druk je daarop. De tweede scheidsrechter fluit en herhaalt het gebaar; pas dan loopt je time-out.

Wat er misgaat, heet in de spelregels een ongeoorloofd verzoek. Dat is: aanvragen tijdens de rally, aanvragen op of na het fluitsignaal voor de service, aanvragen door iemand die dat niet mag, of aanvragen terwijl je je time-outs al op hebt. Het eerste ongeoorloofde verzoek in de wedstrijd dat het spel niet ophoudt, wordt afgewezen en genoteerd, zonder verdere gevolgen. Elk volgend ongeoorloofd verzoek geldt als vertraging, en die schaal loopt via een waarschuwing naar een straf die een punt en de service kost — uitgewerkt in gele en rode kaart in volleybal.

Je hebt er twee per set, van dertig seconden, en ze vervallen aan het eind van de set. Of je competitie daarnaast technische time-outs kent, verschilt per bond. Wanneer je ze het beste trekt en wat je in die dertig seconden zegt, staat in time-outs gebruiken.

Een wissel aanvragen zonder dat het vertraging wordt

Een wissel volgt dezelfde route — coach of spelaanvoerder, bij een dode bal, vóór het fluitsignaal voor de service — maar heeft één extra eis die in clubwedstrijden voortdurend misgaat: de invaller moet er al klaar voor staan. Hij staat in de wisselzone, het stuk vrije zone vóór de tafel tussen het verlengde van de twee aanvalslijnen, speelklaar, en hij wacht daar op het teken van de tweede scheidsrechter. Jij maakt het gebaar: de onderarmen om elkaar heen draaien. In competities met nummerbordjes houdt de invaller zijn nummer omhoog.

De klassieke fouten zijn geen regelfouten maar vertragingen. De invaller zit nog zijn shirt in te stoppen. Je roept de wissel pas als er al gefloten is. Of je vraagt een tweede wissel aan voordat het spel na je vorige is hervat — daar moet minstens één rally tussen zitten. In alle drie de gevallen loopt de klok, en dat wordt bestraft volgens dezelfde schaal als hierboven.

Twee wissels tegelijk mag wel: een dubbelwissel telt als één verzoek, waarbij de invallers naast elkaar in de wisselzone gaan staan. Hoeveel wissels je per set hebt, hoe de koppelregel werkt en welke uitzonderingen er zijn bij blessures, staat in de wisselregels — controleer het aantal wel in je eigen competitiereglement.

Zelf meetellen is hier de goedkoopste winst. Dat de tweede scheidsrechter je vijfde en zesde wissel meldt, is een vangnet en geen administratie: vraag je bij 22-22 een wissel aan die je niet meer hebt, dan is dat een ongeoorloofd verzoek. Wie in Koach live scoort, doet de wissel op het scorescherm zelf: je tikt de speler aan die eruit gaat en kiest zijn vervanger, en daarmee ligt hij vast bij de wedstrijd.

Het opstellingsbriefje: jouw enige papieren plicht

Vóór de wedstrijd controleer of noteer je de namen en rugnummers van je spelers op het wedstrijdformulier en teken je dat (regel 5.2.2). Daarna heb je per set één taak: vóór elke set lever je het opstellingsbriefje in bij de tweede scheidsrechter of de teller, volledig ingevuld en ondertekend (ook regel 5.2.3).

Dat briefje is bindend. Is het eenmaal ingeleverd, dan verander je de opstelling niet meer — behalve via de wisselregels. En staat er iemand anders in het veld dan op het briefje, dan wordt de opstelling volgens dat briefje rechtgezet; staat een speler op de verkeerde plek op het moment dat de service geraakt wordt, dan is het een positiefout en kost het een punt. Hoe die fout precies ontstaat, staat in de positiefout.

De valkuil is de timing. De pauze tussen twee sets is kort, en in diezelfde minuten wil je je team toespreken en je aanpassing doorgeven. Draai het om: schrijf het briefje voor de volgende set uit terwijl de lopende set nog loopt, rond een stand van 20 punten, en corrigeer het alleen als de set anders afloopt dan je dacht.

Wat je nooit doet, en de drie zinnen die je aanvoerder wel mag zeggen

De verbodslijst is kort en hij is absoluut. Als coach spreek je de eerste scheidsrechter niet aan. Je discussieert niet over een beoordelingsbeslissing: een lijnbal, een gedragen bal, een aangeraakt blok. Je loopt niet naar de tafel om de stand of de servicevolgorde te controleren. Je vraagt niet of de opstelling van de tegenstander even nagekeken kan worden. En je reageert niet vanaf de bank op een fluitsignaal — dat is het gedrag waar een coachkaart doorgaans uit voortkomt.

Het punt is niet dat die dingen niet mogen gebeuren — ze mogen alleen niet door jou. Je aanvoerder heeft de rechten die jij mist, en jij kunt hem sturen. Geef hem drie zinnen mee die hij letterlijk kan uitspreken, rustig en bij een dode bal:

• "Scheidsrechter, mag ik uitleg over de toepassing van de regel bij die bal?" Voor het moment dat je niet begrijpt wélke regel er is toegepast.
• "Mogen wij de opstelling laten controleren?" Denk jij vanaf de kant dat de tegenstander verkeerd staat, dan vraagt hij het — jij niet.
• "Wij willen dat op het formulier laten aantekenen." Als je het oneens blijft over de toepassing van een regel; wat er daarna met zo'n aantekening gebeurt, regelt je eigen bond.

En twee die hem een kaart opleveren: "Die was toch echt uit!" — een beoordelingsbeslissing, daar valt geen uitleg over te vragen — en elke herhaling nadat de scheidsrechter al antwoord heeft gegeven. Blijven aandringen leidt tot eerst een waarschuwing en dan een kaart.

Instrueer hem ook wanneer hij níet gaat: één keer per set is normaal, drie keer maakt hem een zeurpiet. Wie er namens jou staat, is een keuze die je in augustus maakt — daarover gaat een aanvoerder kiezen.

De assistent-trainer, en wat er gebeurt als jij eruit vliegt

De assistent-trainer zit op de bank en heeft geen recht om in te grijpen in de wedstrijd (regel 5.3.1). Hij vraagt dus geen time-out aan en geen wissel, hoe handig dat ook zou zijn als jij net met een speler bezig bent. Hij mag wel, zittend vanaf de bank, aanwijzingen aan spelers geven.

Er is één uitzondering: moet de coach zijn team verlaten, dan mag de assistent diens functies overnemen — op verzoek van de spelaanvoerder en met toestemming van de eerste scheidsrechter (regel 5.3.2). Die volgorde is het hele verhaal: het gaat niet vanzelf en niet via jou, je aanvoerder vraagt het.

Dat is ook precies wat er gebeurt als jij een veldverwijdering krijgt: je mag je de rest van de set niet met het team bemoeien. Wat er dan nog aan coaching overblijft, hangt ervan af of je aanvoerder weet dat hij die overname moet vragen — regel het dus vóórdat het zover is.

Twee praktische punten voor amateurteams. Heeft je team geen coach, dan vraagt de spelaanvoerder de time-outs en wissels aan — dat recht heeft hij expliciet. En de vader die op de bank meeschuift zonder op het formulier te staan, is formeel geen teamlid: of en hoe je een assistent moet opgeven, verschilt per bond.

Jeugd en recreanten: dezelfde regels, andere zaal

In de spelregels bestaat geen mildere versie voor de jeugd. Wat verschilt is de praktijk: bij de tweede scheidsrechter staat vaak iemand die zelf net begint met fluiten, er is geen zoemer, er zit geen zone op de vloer geplakt en de vrije zone is soms zo krap dat er van een loopstrook weinig overblijft. Precies daarom weegt jouw gedrag daar zwaarder dan in de hoogste klasse. Laat het dus niet van je humeur afhangen: zet één keer op papier wat er in jouw team geldt — alleen de aanvoerder praat met de scheidsrechter, de bank zwijgt over lijnbeslissingen, de coach loopt niet naar de tafel — en leg dat vast bij je teamafspraken. Dan is het een afspraak en geen verwijt achteraf.

Veelgestelde vragen