Tekens van de spelverdeler: aanvalscodes in volleybal

Je spelverdeler kijkt vlak voor de service over zijn schouder, steekt een vinger op, en niemand reageert. Twee rally's later hangt je midden in de lucht voor een bal die nooit kwam. Een tekensysteem dat half werkt is slechter dan geen tekensysteem: het maakt je aanval trager in plaats van sneller, want spelers gaan wachten op informatie die niet aankomt. Dit is de opbouw waarmee het na drie trainingen wél loopt.

Een teken is iets anders dan een roep

Twee dingen worden bijna altijd op één hoop gegooid. Een roep is hardop en gebeurt tijdens de rally: je aanvaller roept zijn bal terwijl de pass onderweg is, zodat de spelverdeler weet wie er beschikbaar is zonder te kijken. Een teken is stil en gebeurt vóór de rally: de spelverdeler laat met zijn hand weten welke bal een aanvaller krijgt als de pass goed valt. Het eerste kost niets en werkt altijd; het tweede kost afspraken en discipline en werkt alleen bij de servicereceptie. De meeste teams hebben het eerste hard nodig en denken dat ze het tweede nodig hebben.

Wat een teken oplevert is precies één ding, en dat is genoeg: de aanvaller weet vóór de service al welke bal eraan komt, dus hij start zijn aanloop op de pass in plaats van op de set. Bij een snelle middenaanval is dat het verschil tussen wel en niet bestaan: wie pas vertrekt als de bal de handen van de spelverdeler verlaat, komt per definitie te laat. Welke tempo's er zijn en wat elk tempo van je pass vraagt, staat in aanvalstempo's van hoge bal tot eerste tempo.

Nog een afbakening: dit artikel gaat over de tekens die je bewúst geeft. Hoe een blokkeerder de ónbedoelde signalen van een spelverdeler leest — schouderas, handen, afstand tot het net — staat in de spelverdeler lezen. Zelfde munt, andere kant.

Levert het op jouw niveau iets op? Drie voorwaarden

Voordat je een systeem invoert dat je team maanden bezighoudt: tekens leveren pas iets op als aan drie voorwaarden is voldaan.

1. Je pass komt vaker wel dan niet in de setterzone. Gebeurt dat zelden, dan vervalt het teken meestal toch (zie verderop) en train je iets wat je bijna nooit speelt.
2. Je hebt een vaste spelverdeler. Iemand die elke rally de tweede bal speelt en de codes dus dagelijks gebruikt. Rouleert die rol per rotatie, dan verdubbelt het aantal mensen dat het foutloos moet kennen.
3. Je hebt minstens één aanvaller die een snelle bal aankan. Zonder tempoverschil valt er niets te coderen: dan is elk teken een omslachtige manier om "hoge bal buiten" te zeggen.

Ontbreekt er één, dan levert roepen meer op dan tekens. Roepen kost geen voorbereiding, werkt ook in de rally en dwingt je aanvaller zich te committeren. Bij recreanten en jeugd is dat vrijwel altijd het juiste antwoord: begin met roepen, en voeg pas tekens toe zodra de tegenstander goed genoeg is om op dat roepen te reageren. Precies dan krijgen tekens hun waarde. Wat er verder van je spelverdeler wordt verwacht, staat in de rol van de spelverdeler.

Het moment, de volgorde en de knik

Een teken heeft maar één bruikbaar venster: de paar seconden tussen het einde van de vorige rally en het fluitsignaal voor de service. De volgorde daarin is vast: iedereen loopt eerst naar zijn plek in de receptieformatie, dán geeft de spelverdeler zijn tekens, dán fluit de scheidsrechter. Wie het omdraait en tekens geeft terwijl zijn team nog loopt, geeft ze aan mensen die naar hun voeten kijken.

Drie afspraken maken het venster werkbaar:

• De hand laag. Op heuphoogte of lager, tegen de dij of vlak achter de rug, met je zij of je rug naar het net. Een hand ter hoogte van je borst terwijl je frontaal naar het net staat, is geen teken maar een mededeling aan de tegenstander.
• Eén aanvaller tegelijk, in een vaste volgorde. Eerst de midden, dan de buitenaanvaller, dan de aanvaller op rechts. Zo hoeft niemand te raden of dat teken voor hem was, en merk je meteen als je iemand oversloeg.
• Altijd een bevestiging. De aanvaller kijkt pas als hij op zijn plek staat en bevestigt met een korte knik of een tik op zijn dij. Geen bevestiging betekent geen teken — die regel redt je meer rally's dan het systeem zelf.

Eén situatie verdient extra aandacht, en het is meteen de plek waar tekens als eerste stilletjes worden overgeslagen. Staat je spelverdeler voorin — in een 5-1-systeem de helft van je rotaties — dan staat hij al bij het net, met zijn rug naar de rest van het veld. Spreek af dat hij zijn tekens geeft vóórdat hij naar het net loopt, of dat zijn aanvallers één stap naar hem toe zetten.

Bouw op in vier tekens, en begin met twee

De klassieke fout is een compleet systeem invoeren: acht codes op één avond — A tot en met D voor het midden, drie ballen voor je buitenaanvallers en één voor de achteraanval. Twee weken later speelt het team nog steeds hoge ballen naar buiten, alleen nu met een schuldgevoel. Bouw op in stappen, en houd elke stap zo lang vast dat hij vanzelf gaat.

1. Fase 1 — twee tekens. Eén opgestoken wijsvinger is "kort midden", een vlakke hand is "hoog buiten". Meer niet. Deze twee liggen het verst uit elkaar in tempo, dus verwarring is bijna onmogelijk, en samen dekken ze de ballen die je bij een goede pass het vaakst speelt.
2. Fase 2 — het derde teken. Kies er één: de snelle vlakke bal naar buiten, óf de pipe via middenachter. Niet allebei tegelijk, hoe verleidelijk ook.
3. Fase 3 — het vierde teken. De bal achterover naar de aanvaller op rechts, of een bewust afgesproken eigen aanval van de spelverdeler.

De toets voordat je een teken toevoegt, moet meetbaar zijn, anders voeg je toe op gevoel. Gebruik deze: drie trainingen achter elkaar zonder één misverstand, en twee wedstrijden waarin elk gegeven teken ook echt een aanloop kreeg. "Het gaat wel aardig" is geen toets.

Boven de vier stop je, en daar is een rekensom voor. Een team speelt op een trainingsavond misschien dertig aanvallen vanuit receptie. Verdeel je die over twee codes, dan krijgt elke code vijftien herhalingen; verdeel je ze over zes codes, dan zijn het er vijf — en vijf herhalingen per week maken niets automatisch. Vier tekens die blind lopen verslaan acht tekens die je moet opzoeken.

Wat een teken zegt — en wat hij nooit zegt

Een teken bevat één ding: welke bal, oftewel de combinatie van plek aan het net en tempo. Hij bevat nooit de richting waarin de aanvaller moet slaan. Die hangt namelijk af van het blok, en dat blok staat er pas nadat de bal geserveerd is — je aanvaller ziet het van dichterbij en later dan jij. Wie ook de richting voorschrijft, haalt bij hem de enige beslissing weg die híj beter kan nemen.

Kies daarnaast gebaren die op vijf meter afstand en in een matig verlichte zaal duidelijk verschillen: één vinger, een vuist, een vlakke hand, een duim. Twee vingers naast drie vingers is vragen om problemen. En overweeg de omgekeerde variant, die in kleine teams vaak beter werkt: laat de aanvallers hun bal vragen en laat de spelverdeler alleen knikken of nee schudden.

Voor de codes zelf zijn er ruwweg drie families in omloop, en ze zijn onderling om te rekenen:

• Zone en tempo (het cijfersysteem). Het net wordt verdeeld in negen zones van een meter, genummerd vanaf de antenne. Het eerste cijfer noemt de zone, het tweede het tempo: 1 voor het eerste tempo, 2 voor het tussentempo, 3 voor de hoge bal. Nauwkeurig, en sommige spelers kennen het al; nadeel is dat iedereen het net in zones moet kunnen zien. De nummering verschilt per land en per opleiding — controleer welke variant er in jouw regio gangbaar is voordat je hem overneemt.
• Letters voor de middenaanval. A, B, C, D voor de afstand tussen midden en spelverdeler: vlak vóór hem, iets verder naar voren, direct achter hem, ver achter hem. Kort, en het benoemt wat er voor een middenaanvaller toe doet: afstand, niet zone. Nadeel: het zegt niets over je buitenaanvallers. Ook hier verschilt de betekenis van de letters per land en per bond.
• Zelfmaakwoorden. "Kort", "hoog", "pipe", "achter". Geen vertaalslag nodig: een nieuwe speler snapt het binnen één training en een invaller kan meteen mee. Nadeel: het werkt alleen binnen je eigen team.

Voor de meeste club- en breedteteams is de derde variant de juiste keuze, om één reden: elke vertaalslag kost tijd, en tijd is nu net wat je met tekens wilt winnen. Kies alleen het cijfersysteem als je spelers doorstromen naar teams waar het al draait. Schrijf je codes hoe dan ook op — gebaar, bal en aanvaller op één kaartje achter je opstellingsbriefje. Wat nergens staat, bestaat na de winterstop niet meer.

Bij de receptie werkt het, in de rally niet

Tekens werken bij de servicereceptie omdat daar alles klopt wat een teken nodig heeft: er is een pauze, iedereen staat stil op zijn eigen plek, en de spelverdeler heeft zijn handen vrij en zijn ogen nog nergens voor nodig. Precies die dingen ontbreken in de rally. Na een blok of een verdediging staat niemand stil en kijkt de spelverdeler naar de bal die op hem afkomt. Een teken dat je daar wilt geven komt te laat en kost je bovendien de blik die je op dat moment het hardst nodig hebt. In de rally geldt dus roepen — welke woorden dat zijn en hoe je ze traint, staat in oefeningen voor communicatie.

Daaruit volgt de belangrijkste afspraak van je hele systeem, en die moet je spelers letterlijk kunnen uitspreken: loopt de setter, dan vervalt het teken. Zodra de pass zo ver van de setterzone valt dat je spelverdeler er stappen voor moet zetten, geldt de code niet meer en valt het team terug op de standaardbal. Zonder die regel blijft je midden zijn quick-aanloop maken bij een bal die vier meter van het net ligt — en dan staat hij precies in de weg van zijn buitenaanvaller, die daar net zijn aanloop wilde nemen. Wat er in plaats daarvan hoort te gebeuren, staat in out-of-system spelen.

Zo blijft je code één wedstrijd geheim

Een tegenstander die je tekens leest, doet dat in twee stappen: hij ziet het gebaar, en hij koppelt dat gebaar aan wat er daarna gebeurt. Beide stappen zijn te blokkeren, maar niet even makkelijk.

De eerste is een kwestie van houding: hand laag, zij of rug naar het net, en alle tekens binnen twee seconden in dezelfde volgorde. Maar het echte lek is de tweede stap, en die zit niet in je hand: als op teken X altijd hetzelfde volgt, hoeft niemand je code te kraken. Dan kijkt de tegenstander gewoon naar je aanvallers en trekt na anderhalve set zijn conclusie.

Daar zijn twee antwoorden op. Het eerste is gratis: geef ook tekens die je niet uitvoert. Een midden die zijn aanloop maakt zonder ooit de bal te krijgen, houdt de middenblokkeerder in het centrum en maakt je hoge bal naar buiten makkelijker. Het tweede is nog goedkoper: wissel de betekenis, niet de gebaren. Eén zin in de time-out — "vanaf nu is de vuist de pipe" — en je hele code is opnieuw geheim, zonder dat iemand een nieuw gebaar hoeft te leren. Doe dat hooguit één keer per wedstrijd, en alleen als je spelers de eerste betekenis blind kennen.

Blijf er wel nuchter over. Op breedteniveau gaat er meestal eerder iets mis in je eigen team dan bij een tegenstander die je hand probeert te lezen — steek je energie dus eerst in het systeem zelf. Kom je toch een blok tegen dat structureel eerder vertrekt dan zou moeten, dan is dat het signaal om te wisselen.

Als het misgaat: de aanvaller die niet keek

Er gaan drie dingen mis, en voor alle drie is er één afspraak die het oplost.

• De aanvaller keek niet. Geen tweede teken, geen sissen, geen naam roepen: je speelt de standaardbal. Een spelverdeler die alsnog de quick speelt naar een midden die niets bevestigde, geeft een bal aan niemand — duurder dan een voorspelbare hoge bal. De regel in één zin: zonder bevestiging geldt de standaardbal.
• De spelverdeler voert zijn eigen teken niet uit. Dit is de duurste fout, want hij is onzichtbaar. Een midden die drie keer voor niets in de lucht hing, maakt de vierde keer geen aanloop meer — en daarmee is je dreiging weg zonder dat er iets aanwijsbaars gebeurde. De afspraak: bij een goede pass voer je het gegeven teken uit, ook als er ondertussen iets beters lijkt te ontstaan. Variëren doe je met het teken, niet met de uitvoering. Hoe je die timing opbouwt, staat in timingoefeningen voor spelverdeler en aanvaller.
• Twee aanvallers denken dat ze dezelfde bal krijgen. Dat gebeurt vrijwel altijd doordat er in de haast iemand is overgeslagen — de vaste volgorde lost het op.

Meet het daarna een wedstrijd lang, met drie kolommen op je papiertje: gegeven, uitgevoerd, punt. Een teken dat in twee wedstrijden nul keer tot een aanval leidde, is geen teken maar een ritueel — schrap het en ga terug naar het aantal dat wel liep. Registreer je punten per speler en per punttype in Koach, dan zie je bovendien of die snelle bal ook echt meer oplevert dan de hoge, in plaats van dat het zo voelt.

Twintig minuten per training, drie trainingen lang

Je hoeft er geen trainingsavond voor vrij te maken. Twintig minuten, drie trainingen achter elkaar, en daarna één keer per maand als opfrisser.

1. Vijf minuten droog, zonder bal. Team in receptieformatie, spelverdeler geeft zijn tekens, aanvallers bevestigen. Jij wijst iemand aan: wat kreeg jij? Twee ronden per rotatie, en let vooral op de rotaties waarin de spelverdeler voorin staat.
2. Tien minuten receptie en aanval, alleen goede services. Eén voorwaarde: een rally die begint zonder teken telt niet mee, ook niet als hij een punt oplevert. Zo wordt overslaan duurder dan nadenken.
3. Vijf minuten met één slechte service per drie. Nu train je niet het teken maar het vervállen ervan — de bal waar de spelverdeler voor moet lopen en iedereen automatisch terugvalt op de standaardbal. Dit is het stuk dat teams overslaan en in de wedstrijd het duurst betalen.

Merk je bij de tweede keer dat het derde blok het meeste oplevert, dan klopt dat: je systeem is niet zo goed als je beste bal, maar zo goed als de rally waarin het misgaat.

Veelgestelde vragen