ADHD en sporten: zo richt je de volleybaltraining in

Bijna alles wat je vindt over ADHD en sporten beantwoordt de vraag welke sport bij een kind past. Dat is een vraag voor ouders, en bij jou is die allang beantwoord: hij zit in je team. Jouw vraag is een andere: het is dinsdag kwart over zeven, de zaal galmt, er staan twaalf kinderen in een rij en over veertig seconden moet er iets gebeuren. Dit artikel gaat alleen daarover.

Wat je als trainer wél in handen hebt

Begin met wat niet van jou is. Je stelt niets vast, je behandelt niets en je hebt geen mening nodig over of een diagnose klopt. Dat hoort bij de ouders en bij de mensen die daarvoor zijn opgeleid. Wat wél helemaal van jou is: de lengte van je instructie, de voorspelbaarheid van je programma, de hoeveelheid wachttijd, het geluidsniveau in je hoek van de zaal en de vorm waarin je corrigeert. Vijf knoppen, allemaal binnen anderhalf uur zaaltijd te bedienen.

Dat is meteen de kern van dit artikel: je past niets aan voor één kind, je haalt wachttijd en ruis weg. Een oefening waarin niemand langer dan een halve minuut stilstaat en waarin de opdracht in twee zinnen past, is geen tegemoetkoming aan één speler. Het is gewoon een betere oefening — en de andere elf worden er net zo goed van.

ADHD en autisme zijn niet hetzelfde, en het zou raar zijn om te doen alsof. Wat je in de zaal ziet verschilt bovendien per speler, dus ga niet af op wat je over een diagnose denkt te weten — kijk naar wat deze speler moeilijk vindt. Jouw knoppen zijn in beide gevallen dezelfde: kort instrueren, voorspelbaar plannen en wachttijd wegontwerpen. Die werken net zo goed bij de speler die nooit iets op papier heeft staan en toch afhaakt zodra jij drie minuten praat. Wacht dus nooit op een label voordat je iets verandert.

Wachttijd en ruis: de twee dingen die een zaal duur maken

Reken je eigen training een keer door. Twaalf spelers in één rij met één bal, en jij gooit elke acht seconden een bal in: in tien minuten gaan er vijfenzeventig ballen door de oefening, zes per speler. De rest van die tien minuten — ruim negen minuten — staat zo'n speler stil. Voor het grootste deel van je groep is dat vervelend. Voor de speler die moeite heeft met wachten is het de eigenlijke opgave van die tien minuten, en die gaat hij verliezen. Hoe je die rij korter maakt, staat in meer balcontacten per speler.

Ruis is de tweede kostenpost en die is minder zichtbaar. Een sporthal galmt, er stuiteren ballen, er hangt een tweede groep aan de andere kant van het net, er wordt gefloten en jij roept vanaf een meter of tien een aanwijzing. Die komt bij de meesten in fragmenten aan en bij één speler helemaal niet. Dat is geen kwestie van niet willen luisteren, maar van een boodschap die de zaal onderweg heeft opgegeten.

Maak het meetbaar voordat je iets omgooit. Vraag een ouder of je assistent om tijdens één training te turven hoe vaak je de oefening stillegt om iets uit te leggen, en hoe lang je dan aan het woord bent. Vier onderbrekingen van anderhalve minuut is zes minuten stilstaan. Daar zit je winst.

Instructie in twee stappen, en voordoen in plaats van uitleggen

De harde regel: maximaal twee handelingen per instructie. Niet "je past naar de spelverdeler, die zet naar buiten, jij loopt door naar vier en sluit daarna achteraan aan" — dat zijn er vier, en na de tweede is de rest ruis. Wel: "Passen, dan achteraan aansluiten." De rest vertel je pas als de eerste twee lopen.

Zet de naam vooraan, niet achteraan. "Sanne, passen en dan achteraan aansluiten" werkt; dezelfde zin met de naam aan het eind komt vaak aan als een halve zin, omdat de aandacht pas opengaat bij het horen van de naam.

• Doe het voor in plaats van uit te leggen. Tien tot vijftien seconden zwijgend voordoen zegt meer dan drie zinnen uitleg. Laat een speler het voordoen terwijl jij er twee woorden bij zegt.
• Vraag terug op handeling, niet op begrip. "Begrepen?" levert meestal alleen geknik op. "Wat doe jij als eerste?" levert binnen vijf seconden de waarheid op.
• Zeg letterlijk wat je wil zien. "Ga er eens lekker vol in" kan van alles betekenen. "Twee stappen aanloop en dan springen" niet.
• Gebruik het hele seizoen dezelfde drie of vier woorden per techniek. Wisselt jouw taal per week, dan moet de speler eerst vertalen voordat hij kan corrigeren.
• Start het samen als het niet begint. Ga ernaast staan en doe de eerste herhaling mee — sneller dan de instructie voor de derde keer herhalen, en het gaat niet over jouw gezag.

Een vaste plek en een vaste volgorde

Elk onbekend detail kost aandacht, en aandacht is precies wat je nodig hebt voor volleybal. Maak dus zo veel mogelijk detail bekend. Geef de speler een vaste plek in de kring tijdens de uitleg: vooraan en aan de zijkant, niet middenin de groep en niet achteraan waar de halve zaal tussen jouw stem en zijn oren zit. Geef hem in de spelvorm dezelfde kant van het net en dezelfde beginpositie. Zet hem naast een rustige speler, niet naast zijn beste vriend en niet naast degene die het hardst praat.

Doe hetzelfde met de vorm van de avond: dezelfde opening elke week, dezelfde afsluiting, en alleen het middenstuk verandert. Wie zijn training in vaste blokken opbouwt, heeft dat automatisch te pakken — zie trainingsblokken: je sessie opbouwen als een programma. Het punt is niet dat de inhoud saai wordt, maar dat het frame eromheen niet elke week opnieuw uitgevonden hoeft te worden.

Maak van die vaste plek geen gevangenis. Een speler die het hele seizoen op dezelfde positie staat omdat dat voor jou rustiger is, leert minder dan hij zou kunnen. Houd de plek in de kring en de volgorde van de avond vast, en varieer in wat je hem laat spelen.

Kondig overgangen dertig seconden van tevoren aan

Het duurste moment van een training is niet de oefening maar de overgang ertussen. Daar valt de structuur even weg, iedereen loopt door elkaar, ballen rollen weg en jij roept boven de herrie uit wat er nu gaat gebeuren. Dat moment is met dertig seconden te repareren.

Werk met een aftelling en met drie vaste onderdelen. De aftelling: "Nog twee ballen, dan gaan we naar het net." De drie onderdelen op het moment zelf: hoelang nog, waar naartoe en wat neem je mee. Bijvoorbeeld: "Nog dertig seconden. Daarna alle ballen in de kar en iedereen bij de middenlijn." Dat is één zin die je elke overgang in dezelfde volgorde uitspreekt, het hele seizoen.

Vertel aan het begin van de training in vier zinnen wat er vanavond gaat gebeuren. Vijftien seconden werk, en het hoeft niet plechtig: "Eerst inspelen. Dan passen in tweetallen. Dan aanval vanaf vier. We sluiten af met zes tegen zes." Wie zijn programma in Koach als blokken met tijden klaarzet, leest het van zijn telefoon voor; een whiteboard doet hetzelfde.

Is er iets anders dan normaal — halve zaal, andere trainer, een oefening die je niet gepland had — benoem dat dan vóórdat je begint. "Er is vanavond iets anders: we hebben maar één veld. Dat betekent dat we in drie groepen werken." Eén zin verandering, één zin gevolg: dat is het verschil tussen een aanpassing en een verrassing.

Geef wachttijd een taak

Wachten zonder opdracht is het probleem; wachten mét opdracht is dat niet. Geef elke wachtperiode dus een functie, en roteer die zodat het geen bijrol wordt. Vijf taken die echt iets voorstellen:

• Aangooier. Niet als straf maar als sleutelpositie: de kwaliteit van de oefening hangt aan de bal die erin gaat.
• Teller. Turft de series of houdt de stand bij in de spelvorm. Er is altijd iets te tellen, en het houdt de ogen op het spel.
• Scheidsrechter. In de partijvorm: in of uit, netfout, wie mag serveren. Leerzaam, en het geeft een reden om te blijven kijken.
• Voordoener. Doet de oefening één keer voor terwijl jij de twee woorden zegt. Dat is een rol die status heeft.
• Ballenhaler met een gebied. Niet "ballen pakken", maar "jij houdt de achterlijn leeg". Een afgebakende taak is te doen, een open taak niet.

Belangrijker dan de taken is de ontwerpregel eronder: niemand wacht langer dan twintig tot dertig seconden. Dat haal je met meer ballen tegelijk, twee rijen in plaats van één, of een golfvorm waarin de volgende al start terwijl de vorige nog afmaakt. Zit er bovendien groot niveauverschil in je groep, dan kun je binnen dezelfde oefening met verschillende opdrachten werken zonder te splitsen; dat staat in één training, zes niveaus.

Corrigeren: één punt, naast de speler, nooit door de zaal

Hoe je een correctie geeft — één punt tegelijk, in taakwoorden, van dichtbij in plaats van door de zaal — staat in corrigeren zonder schreeuwen. Twee dingen komen daar in deze situatie bij.

Ten eerste: alles wat over gedrag gaat in plaats van over techniek, doe je zonder publiek. Een correctie op houding waar de groep bij staat, roept bij de meeste spelers verdediging op, en bij deze speler kan het de rest van de avond bepalen. Ten tweede: praat niet tijdens de escalatie. Loopt het uit de hand, haal de speler dan uit de situatie zonder toeschouwers, zeg één zin ("we praten er straks over") en laat het zakken. Even later, als het gezakt is, kan het gesprek meestal wel; op het moment zelf zelden, hoe redelijk je ook klinkt.

Schrijf na afloop één regel op over wat werkte en wat niet: welke oefening, welk moment van de avond, wat je zei. Na een stuk of vier trainingen zie je vaak een patroon dat in de zaal onzichtbaar is — dat het meestal in het laatste half uur misgaat, of in de oefening met de langste rij. Hoe je zulke aantekeningen kort en feitelijk houdt, staat in spelersnotities bijhouden.

Het gesprek met de ouders: vijftien minuten, vijf vragen

Voer dat gesprek vóór het seizoen of in de eerste twee weken, en niet na het eerste incident. Een gesprek dat begint met "er is iets gebeurd" gaat over schuld; een gesprek in september gaat over aanpak. Een kwartier is genoeg, en vijf vragen:

1. "Wat werkt op school of thuis als er iets uitgelegd moet worden?" Ouders hebben dat vaak al uitgevonden; jij hoeft het alleen te kopiëren.
2. "Waaraan zie ik dat het te veel wordt?" Vaak is het eerste signaal iets kleins en concreets, ruim voor de uitbarsting.
3. "Wat helpt dan, en wat helpt zeker niet?" Het tweede deel levert vaak het meeste op, en het wordt makkelijk overgeslagen.
4. "Wat wil je dat ik doe als het misgaat tijdens de training?" Spreek af: even eruit, jullie bellen, of gewoon doorgaan.
5. "Wie bel ik, en mag ik dat meteen doen?" Eén naam en één nummer, afgesproken vóór je het nodig hebt.

Wat je níét vraagt: de diagnose zelf, medicijnen, of wat er in een onderzoeksverslag staat. Dat is niet jouw terrein en je hebt het ook niet nodig — je hebt informatie nodig over wat werkt in een zaal. Vertellen ouders het uit zichzelf, dan luister je; vertellen ze het niet, dan werk je met de vijf antwoorden hierboven.

Spreek in hetzelfde gesprek twee dingen af: dat je het met je mede-trainer mag delen (één persoon, met naam) en niet met het team. Let ook op de vastlegging: wat je over een minderjarige mag opschrijven en bewaren verschilt per land en per vereniging, dus vraag bij je bestuur na wat bij jullie mag. Zet er tot slot een terugkommoment op van vijf minuten na zes tot acht weken; dat scheelt je het gesprek dat anders in februari alsnog komt. De rest van je ouderafspraken staat in ouders langs de lijn.

Wat je níét met het team deelt — en waar jouw rol ophoudt

Noem nooit een diagnose tegenover de groep, ook niet goedbedoeld en ook niet als "houd er even rekening mee". Zodra een label in een kleedkamer ligt, wordt het al snel de verklaring voor alles wat die speler doet, inclusief dingen waar het niets mee te maken heeft. En het is niet jouw informatie om te delen.

Wat je in plaats daarvan doet, is regels maken die voor iedereen gelden, zodat er niets als uitzondering te zien is. Iedereen krijgt de instructie in twee stappen. Iedereen heeft een taak als hij wacht. Iedereen hoort dertig seconden van tevoren dat de oefening wisselt. Vraagt een teamgenoot toch waarom iemand iets anders doet, dan antwoord je over de regel en niet over de persoon: "In dit team krijgt iedereen wat hij nodig heeft om beter te worden, en dat is niet voor iedereen hetzelfde." Meer uitleg maakt het erger. Leg met de groep sowieso vast hoe jullie omgaan met fouten en irritatie — dat gesprek staat in teamafspraken maken.

Tot slot de grens. Ga terug naar de ouders en naar je vereniging bij een van deze vier dingen: de speler wordt structureel buitengesloten, er ontstaat gevaar voor hemzelf of anderen, het plezier is er na weken nog steeds niet, of jij bent vrijwel al je aandacht aan één speler kwijt. Beschrijf dan in feiten en periodes wat je hebt gezien — "sinds november, drie keer per training, altijd in het laatste half uur" — en laat het oordeel aan de mensen die daarvoor zijn. Wat er van jou gevraagd wordt, is geen behandeling. Het is anderhalf uur dat voorspelbaar verloopt, met korte zinnen en weinig wachten.

Veelgestelde vragen