De speler die alles overneemt: omgaan met dominant gedrag

Elk team heeft er hooguit één nodig om de sfeer te bepalen: de speler die harder praat dan de rest, die zucht bij fouten van teamgenoten, of die tijdens jouw uitleg alweer met de bal bezig is. Wegkijken werkt niet — na zes weken traint het hele team eromheen.

Eerst kijken: wat gebeurt er precies?

"Lastige speler" is geen bruikbare diagnose. In de praktijk zie je drie typen, die elk een andere aanpak vragen. De overnemer praat door je heen, deelt zelf oefeningen in en corrigeert teamgenoten. Vaak is dat een betrokken speler met te weinig uitlaatklep. De criticus reageert op fouten van anderen: een zucht, een blik, een "kom óp". Meestal iemand met hoge eisen die aan zichzelf minstens zo streng is. De negatieve sfeermaker maakt grapjes ten koste van anderen, moppert over de training of haalt anderen mee in ongenoegen. Dit type doet de meeste schade en is het minst zichtbaar, omdat het zelden in jouw bijzijn gebeurt.

Kijk daarom eerst een week gericht mee. Wanneer gebeurt het — na een fout, bij een saaie oefening, alleen bij bepaalde teamgenoten? Bij wie? En wat is het effect: worden anderen stiller, of lachen ze mee? Zonder die observatie voer je een gesprek op basis van irritatie, en dat merkt de speler.

Beschrijf gedrag, geen karakter

Het verschil tussen een gesprek dat werkt en een gesprek dat vastloopt, zit vrijwel altijd in de formulering. "Je bent negatief" is een oordeel over wie iemand is — daar kan niemand iets mee, behalve zich verdedigen. "Ik zag je gisteren drie keer je handen in de lucht gooien nadat een teamgenoot een bal miste" is een waarneming waar wél over te praten valt. Bereid dus twee of drie concrete voorbeelden voor, met moment en gevolg erbij: wat gebeurde er, en wat deed dat met de speler tegenover hem?

Precies daarom is registratie nuttig: inzetscores en speeltijd in Koach geven je feiten om het gesprek mee te openen, waardoor het over gedrag gaat in plaats van over karakter. Een speler die hoort dat zijn inzet op de training de laatste weken zichtbaar zakte, discussieert daar minder over dan over jouw indruk. Hoe je inzet consequent beoordeelt zonder willekeur, staat in inzet van spelers beoordelen.

Het gesprek: opbouw en zinnen

1. Kies het moment. Niet direct na een incident en niet in de zaal. Vijf minuten voor de training, in een lege ruimte, is beter dan een uitgebreid gesprek achteraf in emotie.
2. Begin met wat je waardeert. Dominante spelers zijn bijna altijd betrokken spelers. "Jij bent een van de weinigen die altijd wat zegt in het veld" is geen inleiding maar een feit.
3. Benoem het gedrag en het effect. "Als jij zucht na een fout van Sanne, zie ik haar de volgende bal ontwijken." Effect op teamgenoten raakt harder dan een regel.
4. Vraag hoe hij het zelf ziet. Veel spelers hebben geen idee hoe hun reacties overkomen. Die ontdekking doet vaak meer dan jouw hele verhaal.
5. Maak één afspraak. Concreet en zichtbaar: "na een fout van een teamgenoot zeg jij als eerste iets positiefs." Eén afspraak, en je komt er binnen twee weken op terug.

Geef dominant gedrag een legale uitlaatklep

Een speler die de hele training wil sturen, heeft energie die je kunt gebruiken. Geef hem een echte verantwoordelijkheid in plaats van alleen een beperking: hij leidt de warming-up, hij is verantwoordelijk voor de communicatie in de achterhoede, hij coacht bij spelvormen één teamgenoot gericht. Dat werkt om twee redenen. Ten eerste krijgt het gedrag een vorm die het team helpt. Ten tweede ervaart de speler zelf hoe lastig het is om een groep mee te krijgen — dat maakt bescheidener dan tien gesprekken. Let wel op dat je hem geen aanvoerdersrol geeft als beloning voor lastig gedrag; hoe je die keuze wél maakt, staat in een aanvoerder kiezen.

Zet het in het team, niet alleen in het gesprek

Individueel gedrag is voor de helft een teamcultuurkwestie. Als er in jouw team nooit iets gezegd wordt over hoe je op fouten reageert, is de dominante speler alleen degene die het het duidelijkst laat zien. Leg daarom met de groep een paar teamafspraken vast over precies dat: hoe reageren we op een fout van een teamgenoot, wie mag er in het veld coachen, en wat doen we als iemand zich er niet aan houdt. Afspraken die het team zelf formuleert, handhaaft het team ook zelf — en dan hoef jij niet elke keer op te treden. Werkvormen die daarbij helpen, staan in teambuilding-oefeningen.

Als het niet verandert

Soms verandert er niets. Bouw dan op in duidelijke stappen: eerst het gesprek en de afspraak, dan een tweede gesprek waarin je vaststelt dat de afspraak niet is nagekomen en een consequentie benoemt, en pas daarna de consequentie zelf — een training niet meespelen, een wedstrijd op de bank, of bij jeugd een gesprek met de ouders erbij. Wees daarbij voorspelbaar: aangekondigde consequenties die volgen, kosten je één keer een moeilijk moment; consequenties die je aankondigt maar niet uitvoert, kosten je het hele seizoen. En houd altijd de deur open. De meeste dominante spelers zijn geen probleemgevallen maar spelers met veel betrokkenheid en weinig rem — die combinatie is te sturen, mits je erbij blijft.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

De eerste teambijeenkomst: verwachtingen en afspraken Teambuilding-oefeningen die echt werken voor je team Een aanvoerder kiezen: criteria en valkuilen