Voorbereidingstoernooi volleybal: wat meet je écht?

Vijf korte potjes op een zaterdag in augustus, en om vijf uur weet je precies één ding: of je gewonnen hebt. Dat is de duurste manier om zo'n dag te gebruiken. Een voorbereidingstoernooi is namelijk het enige moment van het jaar waarop je variatie in tegenstanders gratis krijgt — vijf ploegen op één middag, in plaats van één per zaterdag. Alleen komen die waarnemingen er niet vanzelf uit: je moet ze vooraf plannen.

Waarom een toernooidag meer meet dan drie oefenwedstrijden

Drie oefenwedstrijden leveren je drie tegenstanders op, meestal uit dezelfde regio en vaak uit dezelfde klasse. Een toernooi levert er op één dag vier of vijf, vaak uit verschillende klassen: het team dat een niveau hoger speelt, de ploeg met die ene serveerder, de club die nog met een halve selectie zit. Die spreiding is wat je in augustus nodig hebt — je wilt niet weten hoe je het tegen één tegenstander doet, maar waar je systeem het begeeft.

Er komt een tweede voordeel bij dat coaches zelden uitrekenen: het aantal waarnemingen. In een set tot 25 spelen beide teams samen ruwweg vijfenveertig rally's, en jouw team ontvangt in ongeveer de helft daarvan de service. Dat zijn twintig tot vijfentwintig side-outkansen per set. Een korte set tot 21 levert er een stuk of achttien. Vijf wedstrijden van twee korte sets komen daarmee op ongeveer honderdtachtig ontvangen services op één dag. Een competitiezaterdag van vier sets brengt je op een stuk of negentig — tegen één tegenstander. Eén toernooi is dus qua volume twee competitiezaterdagen, met vijf keer zoveel variatie erin.

Let wel op het format: korte sets tot 21, sets tot 25 met een tijdslimiet en poules van drie of vijf teams komen allemaal voor, en wat gebruikelijk is verschilt per organisator en per bond. Reken je meetplan één keer om naar het format van jouw dag. Hoe je zo'n dag organiseert en administratief overeind houdt, staat in een toernooi plannen; waar het toernooi in je jaar past, in het volleybalseizoen organiseren. Dit artikel gaat alleen over wat je die dag meet.

Het meetplan: vijf wedstrijden, vijf vragen

De regel is simpel en wordt bijna nooit gevolgd: per wedstrijd test je één ding. Niet één ding vijf keer, en niet vijf dingen tegelijk. Wie in dezelfde wedstrijd een andere spelverdeler én een andere receptieopstelling neerzet, weet achteraf niet welke van de twee het verschil maakte.

1. Wedstrijd 1 — geen experiment. Je basiszes, je normale systeem. Dit is je nulmeting; zonder die referentie zeggen de vier wedstrijden erna niets.
2. Wedstrijd 2 — het systeem. De tweede spelverdeler, of het alternatieve systeem waar je over twijfelt. Twee volle sets, ook als de eerste set slecht loopt.
3. Wedstrijd 3 — één positiewissel. De buitenaanvaller op diagonaal, de doorstromer als tweede midden. Verder alles gelijk aan wedstrijd 1.
4. Wedstrijd 4 — de zwaarste service. Zet hier de receptie neer die je in de competitie wilt gaan spelen. Het schema bepaalt wie je wanneer treft, dus hang deze test aan de tegenstander die tijdens het inslaan het hardst serveert en ruil de volgorde met wedstrijd 3 om als het zo uitkomt.
5. Wedstrijd 5 — de vraag die opkwam. Deze houd je bewust leeg: wat er in de eerste vier gebeurde, bepaalt wat je hier test. Je enige herkansing van de dag.

Speel je er vier in plaats van vijf, dan laat je nummer 3 vallen: de nulmeting en de vrije wedstrijd aan het eind zijn de twee die je nooit opgeeft.

Schrijf elke testvraag vooraf op als één zin met een criterium erin, niet als losse gedachte. Niet "kijken hoe Lars het doet als setter", maar: "test — Lars twee sets als enige spelverdeler; criterium: haalt hij de middenaanval minstens vijf keer per set aan". Zonder criterium stemt iedereen na afloop op zijn eigen gevoel. Dat je die zin ook echt bij de wedstrijd vastlegt in plaats van in je hoofd houdt, staat beschreven bij een oefenwedstrijd aanmaken; wat er op een toernooidag bij hoort, is dat je de vijf zinnen 's ochtends onderweg al af hebt.

Schuif de startrotatie per set één plek op

Wie elke set in dezelfde rotatie begint, ziet zijn team de hele dag in dezelfde volgorde spelen. Je roteert alleen als je de rally op je eigen receptie wint, en in een korte set die tegenzit gebeurt dat een keer of acht. Je komt dan net één keer je rotatie rond: de drie rotaties waarmee je begon zie je twee keer, de laatste drie één keer. Doe je dat tien sets lang vanuit dezelfde startrotatie, dan zie je die laatste drie de hele dag half zo vaak als de rotaties waarmee je begint — en telkens op ongeveer hetzelfde moment in de set.

De oplossing kost niets: schuif de startrotatie per set één plek op. Na zes sets is elke rotatie precies één keer je openingsrotatie geweest, en op een dag met tien korte sets houd je er vier over voor de rotaties waar je twijfels over hebt. Neem ook de toss mee: kies je voor ontvangen, dan meet je je startrotatie meteen in de side-outfase, kies je voor serveren, dan zie je hem eerst in de servicefase. Wissel dat over de dag af. Dit gaat uitdrukkelijk over de rotatievolgorde van de zes in het veld, niet over het wisselschema van je bank — dat spreek je vooraf af bij de dagplanning.

Per set één receptie-experiment

De receptie levert op een toernooidag het meeste op, omdat je binnen een paar uur tegen vier of vijf serveerstijlen staat. Gebruik dat, maar wissel nooit halverwege een set: dan is je telling waardeloos. Eén experiment per set, en niet in de twee sets van wedstrijd 1 — die zijn je nulmeting. Dan houd je acht sets over voor deze vier experimenten: elk twee keer, of de twee waar je het meest over twijfelt drie keer en de andere twee één keer.

• Twee passers tegenover drie. De klassieke keuze: libero plus één buitenaanvaller, of de hele achterlijn. Bekijk niet alleen het aantal fouten, maar of je middenaanval nog draait.
• De libero aan de andere kant. Dezelfde formatie, spiegelbeeld. De naad verschuift daarmee, en daar valt bij de meeste teams de winst of het verlies.
• De spelverdeler verstopt. Laat hem de rally beginnen achter een medespeler in plaats van in de receptielijn, zodat hij korter bij het net uitkomt, en tel hoe vaak dat een gat oplevert waar de tegenstander op serveert.
• De nieuwe speler erin. Bewaar dit voor een set tegen de zwaarste serveerder van de dag — een nieuwe passer beoordelen tegen een zachte service kost je in oktober alsnog de punten.

Scoor het met een telling van drie in plaats van met een gevoel. Per ontvangen service noteer je: 3 als alles kan (je spelverdeler heeft alle aanvallers tot zijn beschikking), 2 als alleen de buitenaanval nog overblijft, en 1 als er geen aanval uit komt of de bal direct verloren gaat. In een set van achttien ontvangen services heb je achttien getallen, en een gemiddelde van achttien waarnemingen is bruikbaar; dat van zes is dat niet. Welke formaties er zijn en wanneer je welke kiest, staat in receptieformaties.

De drie cijfers die je die dag mag geloven

Op een toernooidag is bijna elk cijfer te klein om iets te betekenen. Drie zijn dat niet, en die drie zijn het waard om er iemand op de bank voor aan het werk te zetten.

1. Side-out per rotatie. Honderdtachtig ontvangen services gedeeld door zes rotaties zijn er dertig per rotatie. Dat is genoeg om verschillen te zien, mits ze groot zijn: over dertig kansen is één extra gewonnen rally ruim drie procentpunt, dus een rotatie op 58 procent en een op 62 zijn gewoon gelijk. Een rotatie die op 40 staat terwijl je dagsgemiddelde 60 is, is wél een signaal. Wat side-out precies is en hoe je het per rotatie leest, staat apart uitgelegd.

2. Servicedruk, niet aces. Aces zijn te zeldzaam voor één dag; druk is dat niet. Tel per service in drie kolommen: druk (punt, of de tegenstander kan zijn normale aanval niet opzetten), neutraal en fout. Een team serveert achttien tot twintig keer per set, verdeeld over zes serveerders: drie per speler per set. Wie zes van de tien sets op het veld staat, komt daarmee op een stuk of achttien services op één dag. Achttien waarnemingen zeggen iets over een serveerder; zijn twee aces van die dag zeggen niets. Twee fouten op achttien services waar geregeld druk uit komt, is een andere serveerder dan zes fouten op achttien zonder één lastige bal.

3. Foutenlast per gespeelde set. Hier zit de valkuil van een toernooidag: de speeltijd is ongelijk verdeeld, dus absolute aantallen liegen. Deel altijd door het aantal gespeelde sets. Speler A maakt acht fouten in negen sets: 0,9 per set. Speler B maakt er zeven in vier sets: 1,8 per set. Op het formulier oogt A de slordigste; per set is B twee keer zo duur. Wat een dure en een goedkope fout is, en hoe je het gesprek erover voert, staat in foutenlast per speler.

Registreer je de wedstrijden in Koach, dan staan de fouten per speler er automatisch in en hoef je alleen nog te delen door het aantal gespeelde sets. De servicedruk en de receptietelling doe je met pen en papier op de bank — daar is geen app voor nodig, wel een vrijwilliger die de hele dag blijft zitten. Hoeveel je die dag überhaupt kunt registreren en hoe je dat vooraf kiest, staat in een toernooi plannen.

De drie cijfers die die dag niets betekenen

Even belangrijk is wat je die avond niet mag zeggen, hoe verleidelijk het ook is.

• De eindstand van het toernooi. Je speelde tegen ploegen uit verschillende klassen, in korte sets, met een puntentelling die de organisator heeft bedacht. Een servicereeks van vijf punten is in een set tot 21 een kwart van de set; in een set tot 25 heeft het betere team de tijd om terug te komen. Korte sets belonen een goede start, niet de betere ploeg. En als het klassement op puntensaldo gaat, weegt één 21-8 tegen de zwakste ploeg zwaarder dan twee nipte nederlagen tegen de sterkste.
• Het aanvalspercentage. Reken het na voor een speler die die dag twaalf keer aanviel: vier aanvalspunten is 33 procent, vijf is 42 procent. Eén bal verschuift het cijfer met ruim acht procentpunt. Een getal waarin één waarneming zo hard doorwerkt, zegt niets over een speler. Wat het cijfer over een heel seizoen wél waard is, staat in het aanvalspercentage; op een toernooidag laat je het staan.
• "Wie was de beste?" Vraag het aan drie mensen langs de lijn en je krijgt drie namen, meestal uit de laatste wedstrijd: wat je het laatst zag, weegt het zwaarst. Noteer daarom per set één observatie in plaats van na afloop één oordeel — dan staat er om vijf uur een lijstje van tien waarnemingen in plaats van één herinnering.

Nieuwe spelers en doorstromers: de koppelmatrix

In augustus staan er bijna altijd nieuwe gezichten in de zaal: een doorstromer uit de jeugd, iemand van een andere club, een speler die na twee jaar terugkomt. De vraag die je die dag beantwoord wilt hebben, is niet "is hij goed" — dat zie je op de training ook. De vraag is met wie hij werkt: naast welke passer, met welke spelverdeler, in welk blokduo.

Maak daar 's ochtends een matrix van op papier. Twee nieuwe spelers en twee spelverdelers zijn vier combinaties. Wil je elke nieuwe passer ook één set naast de libero en één set naast de andere buitenaanvaller zien, dan zijn het er acht. Acht vakjes, en je streept ze door zodra je ze gezien hebt. Aan het eind van de dag zie je meteen welk vakje leeg is gebleven — dat is de combinatie waar je in de eerste competitiewedstrijd blind instapt.

De korte sets maken dat mogelijk. Tien korte sets zijn zestig spelersets: tien keer zes posities. Bij een selectie van twaalf is dat vijf sets per speler. Een competitiezaterdag van vier sets levert er vierentwintig op, en die gaan in de praktijk naar zeven of acht mensen. Een voorbereidingstoernooi is daarmee een van de weinige dagen waarop je hele selectie echte wedstrijdminuten maakt zonder dat er punten op het spel staan.

Wat de dag over je conditie zegt

Na een zomer met weinig volleybal is een toernooi de eerste echte belastingpiek, en dat maakt hem tot een bruikbare conditiemeting — mits je meet en niet kijkt. Kijken werkt niet: om vier uur ziet iedereen er moe uit. Vergelijk daarom drie tellingen uit wedstrijd 1 en 2 met dezelfde tellingen uit wedstrijd 4 en 5:

• Servicefouten per set. Verdubbelen ze in wedstrijd 4 en 5, dan gaat dat niet over techniek maar over vermoeidheid.
• Opgegeven ballen per set. Ballen waar niemand naartoe ging: een eerlijker vermoeidheidscijfer dan wat je vanaf de kant meent te zien, en met één turfje per bal bij te houden.
• Sprongservices die float worden. Tel hoeveel sprongservices er in wedstrijd 5 staand worden ingezet, en of je middenaanvaller bij de derde bal nog springt waar hij 's ochtends nog sprong.

Neem daarbij één voorzorg serieus. Vijf wedstrijden op één middag kunnen na een lange zomer meer sprongen en landingen opleveren dan een complete trainingsweek. Plan zo'n toernooi dus niet in de week na de eerste training maar na twee of drie opbouwweken, en houd de week erna licht. Wat je verder kunt doen om die piek op te vangen, staat in blessurepreventie. Houdt een speler na zo'n dag klachten over, dan is dat iets voor een fysiotherapeut of arts en niet voor een trainingsschema.

De kleedkamer: een uitslag is geen seizoensvoorspelling

Hier gaat het het vaakst mis. Een team dat vijf keer verliest op een voorbereidingstoernooi, stapt in de auto met de gedachte dat het een zwaar seizoen wordt, en die gedachte is in september niet meer weg te praten. Andersom is net zo riskant: een gewonnen augustustoernooi tegen halve selecties levert een team op dat de eerste competitiewedstrijd te licht instapt. Je hebt drie zinnen nodig, en je zegt ze vóór iedereen in de auto stapt — niet pas op de eerstvolgende training, want dan is het verhaal al geschreven.

1. "We hebben vandaag vier dingen getest." Noem ze op, alle vier, hardop. Dan blijkt meteen dat het geen willekeurige middag was.
2. "Dit weten we nu wat we vanochtend niet wisten." Twee concrete bevindingen, uit je tellingen: rotatie vier lekt, de service van deze twee spelers zet druk.
3. "De uitslag stond niet in dat rijtje." Kort en zonder verontschuldiging. Wie de uitslag gaat wegpraten, bevestigt juist dat hij belangrijk was.

En koppel er die dag geen besluit aan. Wacht achtenveertig uur, leg je tellingen naast elkaar en beslis dan pas over opstelling of systeem. Een oordeel dat je in de kleedkamer uitspreekt, is een belofte; een oordeel dat je twee dagen later onderbouwt, is een keuze.

Veelgestelde vragen