Osgood-Schlatter: mag deze volleyballer vanavond springen?

Een speler van dertien wijst na de warming-up naar zijn knie. Het doet al drie weken zeer, hij heeft het niet gemeld omdat hij zaterdag wil spelen, en over acht minuten begint het aanvalsblok. Je hebt geen diagnose en die ga je ook niet stellen — je hebt een beslissing nodig voor vanavond. Dit artikel gaat over die beslissing.

Twee klachten die op bijna dezelfde plek lijken te zitten

Veel coaches noteren "kniepijn" en denken meteen aan jumper's knee, want dat is de knieklacht die in de volleybalwereld het bekendst is. Bij een groeiend kind is dat vaak de verkeerde afslag. De twee liggen een paar centimeter uit elkaar, maar het zijn andere weefsels, een andere leeftijdsgroep en een ander tijdpad — wie ze door elkaar haalt, stuurt de belasting verkeerd bij.

Osgood-Schlatter zit op het bultje van het scheenbeen, twee tot drie centimeter onder de knieschijf, waar de kniepees aan het bot vastzit. Bij een kind dat nog groeit is dat aanhechtingspunt een groeikern en daarmee de zwakste schakel: de pees is er sterker dan het stukje bot waar hij aan trekt. De klacht ontstaat dus niet in de pees maar op het bot eronder. Jumper's knee zit in de pees zelf, direct onder de onderrand van de knieschijf, en komt op elke leeftijd voor — ook bij de uitgegroeide senior.

Vijf dingen waarmee je het verschil in de zaal kunt inschatten:

• Laat de speler het aanwijzen met één vinger, niet met de vlakke hand — die dekt allebei de plekken. Vinger op het bultje van het scheenbeen wijst richting Osgood-Schlatter, vinger in de pees vlak onder de knieschijf richting jumper's knee.
• Kijk naar de leeftijd. Osgood-Schlatter hoort bij een lichaam dat nog groeit: de jaren rond de groeispurt, bij meisjes gemiddeld eerder dan bij jongens. Bij een speler die al twee jaar niet meer groeide is het praktisch nooit de eerste gedachte.
• Vraag naar knielen. Bij Osgood-Schlatter is het bultje vaak dikker en gevoelig: knielen op een harde zaalvloer of een bal tegen die plek doet zeer. Dat hoort bijna niet bij jumper's knee.
• Let op het patroon binnen een training. Een peesklacht zakt klassiek weg tijdens de warming-up en komt tegen het einde terug; klachten op de aanhechting reageren directer op de sprong zelf en op diep door de knie gaan.
• Kijk naar het beloop. Ladenhauf e.a. beschreven in Current Opinion in Pediatrics (2020) Osgood-Schlatter als een klacht die samenhangt met de groei en die meestal afloopt naarmate het skelet uitgroeit, met belastingsturing als kern van de aanpak. Jumper's knee gaat niet vanzelf over als een kind uitgroeit; daar moet er iets aan de opbouw of de kracht veranderen.

Dat laatste punt is waarom het onderscheid voor jou uitmaakt. Bij een groeiende speler met klachten op die aanhechting is de klok je bondgenoot en stel je de belasting bij tot het lichaam meekomt. Bij een peesklacht is tijd juist geen bondgenoot en moet er iets aan de opbouw veranderen; dat staat in blessurepreventie in volleybal. En meteen de belangrijkste beperking: dit onderscheid is bedoeld voor jouw planning, niet voor een diagnose. De twee kunnen naast elkaar bestaan en andere oorzaken zien er in de zaal precies zo uit. Vaststellen wat het is, doet een arts of fysiotherapeut.

Waarom juist volleyballers hiermee zitten

Deze klacht is geen pech maar een dosering die verkeerd staat, en sportende kinderen krijgen hem veel vaker. Kujala e.a. vonden in het American Journal of Sports Medicine (1985) bij sportende adolescenten 21 procent tegenover 4,5 procent bij niet-sportende leeftijdgenoten — bijna vijf keer zoveel. Geen argument om kinderen te laten stoppen met sport, wel om te weten wat je doet zodra het speelt: in een sprongsport zit je per definitie in de risicogroep.

Bij volleybal komt de aard van de belasting daarbij. Een training met aanvals- en blokreeksen stapelt de maximale sprongen sneller op dan je denkt — verderop tel je per oefening na hoe snel — en elke aanloop eindigt met een remstap waarin de bovenbeenspier het hele lichaam moet afremmen; die spier trekt via de kniepees precies aan het bultje waar het pijn doet. Het venijn is dat dit samenvalt met de maanden waarin het kind hard groeit en de aansturing achterloopt op de lengte; wat er dan nog meer verandert, staat in wat een groeispurt met een jeugdspeler doet. En het gaat om de hele week, niet om jouw training: de selectietraining op woensdag, het toernooi van zondag en de gymles tellen even hard mee, zoals uitgerekend in hoe vaak jeugd van 10 tot 14 kan trainen.

De vraag van dinsdagavond: drie zinnen en een cijfer

Je hebt geen protocol nodig maar een vaste routine van twintig seconden. Drie vragen, letterlijk uit te spreken:

1. "Wijs met één vinger aan waar het zit."
2. "Van nul tot tien: hoeveel doet het nu, terwijl je stilstaat?"
3. "En hoeveel deed het vanochtend toen je uit bed stapte?"

Op dat cijfer hang je vooraf drie zones, afgesproken met speler en ouders voordat je ze nodig hebt. Let op: dit is een werkafspraak om de avond in te delen, geen medische grens. Is er een fysiotherapeut of arts bij betrokken, dan gelden diens grenzen.

• 0 tot 3 — groen. Meedoen zoals de rest, maar je blijft elke training het cijfer vragen: de waarde zit in de reeks, niet in de losse meting.
• 4 tot 5 — oranje. Meedoen met een sprongplafond. Alles wat op de grond gebeurt gaat gewoon door; maximale sprongen tel je en beperk je, bijvoorbeeld tot vijftien over de hele avond, gespreid over de training in plaats van in één blok.
• 6 of hoger — rood. Geen sprongen en geen aanlopen. De speler blijft wel in de zaal met een echte taak: serveren zonder sprong, spelverdelen, aangooien, of de tegenstander lezen bij een wedstrijdvorm.

Twee regels gaan boven het cijfer. Hinkt de speler of loopt hij zichtbaar anders, dan is de score irrelevant en is het rood. En loopt de pijn tijdens de training op — begonnen op 3, halverwege 6 — dan stop je met springen op dat moment, ongeacht waar je begon.

De volgende ochtend is je echte meetmoment

Wat een training kost, weet je niet na afloop maar de dag erna. De regel: de score bij het opstaan moet terug zijn op het niveau van vóór de training. Is hij hoger, dan was gisteren te veel en zakt het sprongplafond de volgende keer met ongeveer een derde — van vijftien naar tien. Gebeurt dat twee keer op rij, dan ga je terug naar rood en verwijs je door.

Het is de enige meting waar je als coach echt iets aan hebt, en dan nog alleen als je hem elke keer op dezelfde manier doet: dezelfde vraag, hetzelfde moment. Improviseer je hem, dan gaat de speler schatten. Zet het dus vast in je routine: bij het binnenkomen, samen met de aanwezigheidsregistratie.

Welke oefeningen in jouw training het duurst zijn

Wie gaat doseren moet weten waar de rekening staat, en die staat zelden waar coaches hem verwachten.

• Aanloopseries en aanvalsrijen. Per sprong de duurste vorm in je hele training, omdat de remstap van de aanloop een grote afremkracht door precies die spier en pees stuurt. Vier ballen per beurt, drie rondes: twaalf maximale sprongen in tien minuten, en dat is meestal maar één blok van de avond.
• Blokoefeningen aan het net. Per sprong lichter, maar het loopt hard op in aantallen: een doorgang van zes blokken langs het net, vijf keer herhaald, is dertig sprongen in zes minuten. Coaches tellen dit zelden mee omdat het er rustig uitziet — zie blokkeren: techniek en timing.
• Sprongkrachtblokken en sprongservice. Bewust maximaal, en daarom het eerste wat je op oranje schrapt.
• Alles waarbij het kind op de knie landt of knielt. Verdedigen met een val, starten vanaf de knieën, geknield inspelen. Kost geen enkele sprong en levert toch vaak de klacht na afloop op: directe druk op de pijnlijke plek.
• Lang laag zitten en diepe uitvalspassen. Rustig ogend werk dat de bovenbeenspier lang laat trekken. Niet verbieden, wel meetellen.

Bijna alles is om te ruilen zonder dat de speler iets mist. In plaats van de aanvalsrij: aanvallen vanuit stand met een hoog aangegooide bal — slag, timing en richting blijven, alleen de sprong verdwijnt. In plaats van de blokdoorgang: blokvoetenwerk langs het net, met alleen op de laatste stap de handen boven het net. In plaats van de sprongservice: bovenhands serveren vanaf de grond op een doelvak. In plaats van het plyometrieblok: rompstabiliteit, balans op één been en landingstechniek uit krachttraining voor volleyballers. De speler traint niet minder, hij traint anders — en dat is uit te leggen zonder dat het als straf klinkt.

Een avond op oranje, uitgeschreven

Zo ziet negentig minuten eruit voor de speler die op vier of vijf staat, terwijl de rest doortraint:

1. 0 tot 15 minuten — warming-up. Volledig meedoen, alleen geen sprongreeksen aan het einde. De opbouw daarvan staat in een warming-up opbouwen.
2. 15 tot 35 minuten — techniekblok op de grond. Passen, bovenhands spelen, serveren. Nul maximale sprongen, en voor deze speler het meest waardevolle deel van de avond.
3. 35 tot 55 minuten — aanvalsblok. Twee rondes van vier ballen meedoen, dus acht sprongen, en daarna omruilen naar aanvallen vanuit stand.
4. 55 tot 80 minuten — spelvorm zes tegen zes. Hier zitten de sprongen die je niet stuurt. Zet hem achterin of laat hem twee van de vier rally-blokken spelen: reken op zeven sprongen.
5. 80 tot 90 minuten — uitloop. Gewoon meedoen.

Onder de streep: vijftien maximale sprongen tegenover de veertig tot vijftig van zijn teamgenoten, met alle balcontact intact. Dat is het verschil tussen doortrainen en doorstrompelen. En nogmaals: dit is een trainingsindeling, geen behandelplan — loopt er een fysiotherapeut mee, dan is dit het overzicht waarmee je vraagt of het plafond klopt.

De doorverwijsgrens: waar jouw oordeel ophoudt

Jij stelt niets vast. De naam Osgood-Schlatter hoort in de mond van een arts of fysiotherapeut, niet in de jouwe en niet in de teamapp. Wat je wel doet, is de grens kennen waarop je niet meer afwacht. Stuur de speler door bij een van deze signalen:

• Pijn in rust of 's nachts, of pijn die het kind wakker houdt.
• Zwelling, warmte of roodheid rond de knie.
• Pijn die op één moment begon: een knal, een schok, een verstapping tijdens een sprong of landing — een ander verhaal dan een klacht die in weken opbouwde.
• Een knie die doorzakt, op slot schiet of instabiel voelt.
• Hinken dat langer dan twee of drie dagen aanhoudt.
• Pijn die ergens anders zit dan op dat bultje: hoger, aan de zijkant, of uitstralend naar boven.
• Koorts, zich ziek voelen of onbedoeld gewichtsverlies erbij.
• Geen enkele verbetering na twee tot drie weken met een verlaagd sprongplafond.

Hoe je bij zo'n professional komt, verschilt per land en soms per verzekering: rechtstreeks naar een fysiotherapeut, via de huisarts, of via een club- of sportarts. Vraag dat aan de ouders in plaats van het te veronderstellen. Geef mee wat je hebt genoteerd — sinds wanneer, waar de vinger wijst, welke cijfers, hoeveel sprongen — en geen oordeel. Is er eenmaal iemand bij betrokken, dan wint diens plafond van het jouwe. Verzin er zelf geen oefeningen, tape of hulpmiddelen bij: dat is niet jouw vak.

Wat je tegen de speler en de ouders zegt

Het grootste risico bij deze klacht is niet de knie maar het zwijgen: een dertienjarige die denkt dat melden hem zijn plek kost, traint door tot het niet meer gaat. Haal die angst er in drie zinnen uit, bij voorkeur voordat er iets speelt:

• "Ik haal je niet uit de training, ik ga je sprongen tellen."
• "Elke dinsdag vraag ik je cijfer, en dat cijfer bepaalt wat je die avond doet — niet hoe belangrijk de wedstrijd van zaterdag is."
• "Als je een lager cijfer geeft dan het is, ben je langer weg, niet korter."

Tegen de ouders houd je dezelfde lijn, maar feitelijker: wat je hebt gezien, sinds wanneer, wat je hebt aangepast, en dat je geen diagnose stelt. Vraag of ze langs een fysiotherapeut of huisarts willen en zeg er expliciet bij dat de plek in het team niet van deze weken afhangt. Dat is geen vriendelijkheid maar noodzaak: zonder die toezegging krijg je geen eerlijke cijfers meer. Vraag ook standaard naar eerdere knieklachten bij het uitvragen van de spelersgegevens die je echt nodig hebt. En houd het perspectief erin: wie op zijn dertiende drie maanden verstandig doseert, speelt op zijn achttiende nog — de redenering achter langetermijnontwikkeling van een speler.

Wat je noteert, en wat je in die lijn zoekt

Zonder registratie wordt dit een gevoelskwestie, en gevoel is hier onbetrouwbaar: je onthoudt de avond waarop het misging en vergeet de vijf waarop het goed ging. Noteer per training vijf dingen: datum, cijfer vooraf, cijfer de volgende ochtend, aantal maximale sprongen en wat je aanpaste. In Koach zet je zo'n aantekening bij de speler zelf, naast de aanwezigheid, zodat het overzicht meegaat naar het gesprek met de ouders of de fysiotherapeut.

Wat je in die lijn zoekt is niet of de pijn weg is, maar of het plafond omhoog kan. Blijft de ochtendscore drie weken op rij gelijk of lager bij hetzelfde aantal sprongen, dan verhoog je met vijf sprongen per keer, niet meer. Schiet hij omhoog, dan weet je bij welk getal het misging. Ingewikkelder is het niet.

Veelgestelde vragen