Osgood-Schlatter: czy ten siatkarz może dziś skakać?

Trzynastolatek po rozgrzewce pokazuje na kolano. Boli od trzech tygodni, nie zgłosił tego, bo chce zagrać w sobotę, a za osiem minut zaczyna się blok ataku. Nie masz diagnozy i nie zamierzasz jej stawiać — potrzebujesz decyzji na dziś wieczór. Ten artykuł jest o tej decyzji.

Dwie dolegliwości, które zdają się siedzieć niemal w tym samym miejscu

Wielu trenerów notuje „ból kolana” i od razu myśli o kolanie skoczka, bo to najbardziej znana dolegliwość kolana w siatkarskim świecie. U rosnącego dziecka to często zły zjazd. Te dwie rzeczy dzieli kilka centymetrów, ale to inne tkanki, inna grupa wiekowa i inny przebieg w czasie — kto je pomyli, źle wysteruje obciążenie.

Osgood-Schlatter siedzi na guzowatości kości piszczelowej, dwa do trzech centymetrów poniżej rzepki, tam gdzie ścięgno rzepki przyczepia się do kości. U rosnącego dziecka to miejsce przyczepu jest strefą wzrostu, a więc najsłabszym ogniwem: ścięgno jest tam mocniejsze niż kawałek kości, za który ciągnie. Dolegliwość powstaje więc nie w ścięgnie, tylko na kości pod nim. Kolano skoczka siedzi w samym ścięgnie, bezpośrednio pod dolnym brzegiem rzepki, i występuje w każdym wieku — także u wyrośniętego seniora.

Pięć rzeczy, którymi możesz ocenić różnicę w hali:

• Poproś zawodnika, żeby wskazał to jednym palcem, a nie płaską dłonią — ta przykrywa oba miejsca. Palec na guzowatości piszczeli wskazuje w stronę Osgooda-Schlattera, palec w ścięgnie tuż pod rzepką w stronę kolana skoczka.
• Popatrz na wiek. Osgood-Schlatter należy do ciała, które jeszcze rośnie: lata wokół skoku wzrostowego, u dziewcząt średnio wcześniej niż u chłopców. U zawodnika, który od dwóch lat już nie urósł, praktycznie nigdy nie jest to pierwsza myśl.
• Zapytaj o klękanie. Przy Osgoodzie-Schlatterze guzek jest często grubszy i wrażliwy: klęknięcie na twardym parkiecie albo piłka w to miejsce boli. Do kolana skoczka to prawie nie pasuje.
• Zwróć uwagę na wzór w obrębie treningu. Dolegliwość ścięgna klasycznie ustępuje w trakcie rozgrzewki i wraca pod koniec; dolegliwości przyczepu reagują bardziej bezpośrednio na sam wyskok i na głębokie zginanie kolana.
• Popatrz na przebieg. Ladenhauf i inni opisali w Current Opinion in Pediatrics (2020) Osgooda-Schlattera jako dolegliwość związaną ze wzrostem, która zwykle wygasa w miarę dojrzewania szkieletu, przy sterowaniu obciążeniem jako sednie postępowania. Kolano skoczka nie mija samo, gdy dziecko wyrośnie; tam musi zmienić się coś w budowaniu obciążenia albo w sile.

Ten ostatni punkt jest powodem, dla którego rozróżnienie ma dla ciebie znaczenie. U rosnącego zawodnika z dolegliwością w miejscu przyczepu zegar jest twoim sprzymierzeńcem i dostrajasz obciążenie, aż ciało nadgoni. Przy dolegliwości ścięgna czas sprzymierzeńcem nie jest i coś w budowaniu obciążenia musi się zmienić; opisuje to tekst o profilaktyce urazów w siatkówce. I od razu najważniejsze ograniczenie: to rozróżnienie służy twojemu planowaniu, a nie diagnozie. Obie rzeczy mogą występować obok siebie, a inne przyczyny wyglądają w hali dokładnie tak samo. Ustalenie, co to jest, należy do lekarza albo fizjoterapeuty.

Dlaczego akurat siatkarze mają z tym problem

Ta dolegliwość to nie pech, tylko źle ustawione dawkowanie, a sportujące dzieci mają ją dużo częściej. Kujala i inni stwierdzili w American Journal of Sports Medicine (1985) u sportujących nastolatków 21 procent wobec 4,5 procent u niesportujących rówieśników — prawie pięć razy więcej. To nie argument, żeby dzieci rzucały sport, ale argument, żeby wiedzieć, co robić, gdy się pojawi: w dyscyplinie skocznej z definicji jesteś w grupie ryzyka.

W siatkówce dochodzi do tego charakter obciążenia. Trening z seriami ataku i bloku szybciej, niż myślisz, kumuluje maksymalne wyskoki — dalej policzysz to po kolei dla każdego ćwiczenia — a każdy rozbieg kończy się krokiem hamującym, w którym mięsień czworogłowy musi wyhamować całe ciało; ten mięsień ciągnie przez ścięgno rzepki dokładnie za guzek, który boli. Złośliwe jest to, że zbiega się to z miesiącami, w których dziecko szybko rośnie, a sterowanie ruchem nie nadąża za długością; co się wtedy zmienia dodatkowo, opisuje tekst o tym, co skok wzrostowy robi z młodym zawodnikiem. I chodzi o cały tydzień, a nie o twój trening: kadrowy trening w środę, niedzielny turniej i lekcja WF liczą się tak samo, jak wyliczono w tekście o tym, jak często może trenować młodzież od 10 do 14 lat.

Pytanie wtorkowego wieczoru: trzy zdania i liczba

Nie potrzebujesz protokołu, tylko stałej dwudziestosekundowej rutyny. Trzy pytania, do wypowiedzenia dosłownie:

1. „Wskaż jednym palcem, gdzie to siedzi”.
2. „Od zera do dziesięciu: ile boli teraz, gdy stoisz?”
3. „A ile bolało rano, kiedy wstawałeś z łóżka?”

Na tej liczbie zawieszasz trzy strefy, ustalone z zawodnikiem i rodzicami, zanim będą potrzebne. Uwaga: to ustalenie robocze do rozplanowania wieczoru, a nie granica medyczna. Jeśli w sprawę zaangażowany jest fizjoterapeuta albo lekarz, obowiązują jego granice.

• 0 do 3 — zielone. Gra jak reszta, ale co trening dalej pytasz o liczbę: wartość tkwi w serii, a nie w pojedynczym pomiarze.
• 4 do 5 — pomarańczowe. Gra z limitem wyskoków. Wszystko, co dzieje się na ziemi, idzie normalnie; maksymalne wyskoki liczysz i ograniczasz, na przykład do piętnastu na cały wieczór, rozłożonych po treningu zamiast w jednym bloku.
• 6 lub więcej — czerwone. Żadnych wyskoków i żadnych rozbiegów. Zawodnik zostaje w hali z prawdziwym zadaniem: zagrywka bez wyskoku, rozegranie, podawanie piłek albo czytanie przeciwnika przy formie meczowej.

Dwie zasady stoją ponad liczbą. Jeśli zawodnik utyka albo widocznie inaczej się porusza, wynik jest bez znaczenia i jest czerwono. A jeśli ból narasta w trakcie treningu — zaczęło się od 3, w połowie jest 6 — przerywasz skakanie w tym momencie, niezależnie od tego, od czego zacząłeś.

Następny poranek jest twoim właściwym pomiarem

Ile kosztował trening, wiesz nie po jego zakończeniu, tylko następnego dnia. Zasada: liczba przy wstawaniu musi wrócić do poziomu sprzed treningu. Jeśli jest wyższa, wczoraj było za dużo i limit wyskoków spada następnym razem o mniej więcej jedną trzecią — z piętnastu do dziesięciu. Jeśli zdarzy się to dwa razy z rzędu, wracasz do czerwonego i kierujesz do specjalisty.

To jedyny pomiar, z którego jako trener naprawdę coś masz — i to tylko wtedy, gdy za każdym razem robisz go tak samo: to samo pytanie, ten sam moment. Jeśli będziesz improwizował, zawodnik zacznie zgadywać. Wpisz to więc na stałe do rutyny: przy wejściu do hali, razem ze sprawdzeniem obecności.

Które ćwiczenia w twoim treningu są najdroższe

Kto zamierza dawkować, musi wiedzieć, gdzie leży rachunek — a leży rzadko tam, gdzie trenerzy się go spodziewają.

• Serie rozbiegów i kolejki ataku. W przeliczeniu na wyskok najdroższa forma w całym treningu, bo krok hamujący rozbiegu przepuszcza dużą siłę hamowania przez dokładnie ten mięsień i to ścięgno. Cztery piłki na kolejkę, trzy rundy: dwanaście maksymalnych wyskoków w dziesięć minut, a to zwykle tylko jeden blok wieczoru.
• Ćwiczenia bloku przy siatce. W przeliczeniu na wyskok lżejsze, ale liczby rosną szybko: przejście z sześcioma blokami wzdłuż siatki, powtórzone pięć razy, to trzydzieści wyskoków w sześć minut. Trenerzy rzadko to doliczają, bo wygląda spokojnie — zobacz blok: technika i timing.
• Bloki skoczności i zagrywka z wyskoku. Świadomie maksymalne, dlatego jako pierwsze wykreślasz je na pomarańczowym.
• Wszystko, przy czym dziecko ląduje na kolanie albo klęka. Obrona z padem, start z kolan, rozgrywanie w klęku. Nie kosztuje ani jednego wyskoku, a i tak często daje ból po treningu: bezpośredni nacisk na bolące miejsce.
• Długie siedzenie nisko i głębokie wykroki. Spokojnie wyglądająca praca, przy której mięsień czworogłowy długo ciągnie. Nie zakazywać, ale doliczać.

Niemal wszystko da się wymienić tak, że zawodnik nic nie traci. Zamiast kolejki ataku: atak ze stania z wysoko podrzuconej piłki — uderzenie, timing i kierunek zostają, znika tylko wyskok. Zamiast przejścia blokowego: praca nóg wzdłuż siatki, z rękami nad siatką tylko na ostatnim kroku. Zamiast zagrywki z wyskoku: zagrywka z góry z ziemi w wyznaczone pole. Zamiast bloku plyometrycznego: stabilizacja tułowia, równowaga na jednej nodze i technika lądowania z tekstu o treningu siłowym dla siatkarzy. Zawodnik nie trenuje mniej, on trenuje inaczej — i da się to wytłumaczyć tak, żeby nie zabrzmiało jak kara.

Wieczór na pomarańczowym, rozpisany

Tak wyglądają dziewięćdziesiąt minut dla zawodnika, który stoi na czwórce albo piątce, podczas gdy reszta trenuje normalnie:

1. 0 do 15 minut — rozgrzewka. Pełny udział, tylko bez serii wyskoków na końcu. Jej budowę opisuje tekst o budowaniu rozgrzewki.
2. 15 do 35 minut — blok techniczny na ziemi. Przyjęcie, gra górą, zagrywka. Zero maksymalnych wyskoków, a dla tego zawodnika najcenniejsza część wieczoru.
3. 35 do 55 minut — blok ataku. Dwie rundy po cztery piłki, czyli osiem wyskoków, a potem zamiana na atak ze stania.
4. 55 do 80 minut — gra sześć na sześć. Tu siedzą wyskoki, których nie sterujesz. Ustaw go z tyłu albo pozwól mu zagrać dwa z czterech bloków wymian: licz na siedem wyskoków.
5. 80 do 90 minut — wyciszenie. Normalny udział.

Pod kreską: piętnaście maksymalnych wyskoków wobec czterdziestu, pięćdziesięciu u kolegów z drużyny, przy zachowanym pełnym kontakcie z piłką. To różnica między trenowaniem dalej a brnięciem dalej. I jeszcze raz: to plan treningu, a nie plan leczenia — jeśli w sprawę zaangażowany jest fizjoterapeuta, to jest zestawienie, z którym pytasz, czy limit jest właściwy.

Granica skierowania: gdzie kończy się twój osąd

Ty niczego nie stwierdzasz. Nazwa Osgood-Schlatter należy do ust lekarza albo fizjoterapeuty, nie do twoich i nie do aplikacji drużynowej. Co natomiast robisz, to znasz granicę, przy której przestajesz czekać. Skieruj zawodnika dalej przy jednym z tych sygnałów:

• Ból w spoczynku albo w nocy, lub ból, który nie pozwala dziecku spać.
• Obrzęk, ocieplenie albo zaczerwienienie wokół kolana.
• Ból, który zaczął się w jednym momencie: trzask, szarpnięcie, skręcenie przy wyskoku lub lądowaniu — inna historia niż dolegliwość narastająca tygodniami.
• Kolano, które ucieka, blokuje się albo sprawia wrażenie niestabilnego.
• Utykanie utrzymujące się dłużej niż dwa, trzy dni.
• Ból umiejscowiony gdzie indziej niż na tym guzku: wyżej, z boku albo promieniujący do góry.
• Do tego gorączka, złe samopoczucie albo niezamierzona utrata masy ciała.
• Brak jakiejkolwiek poprawy po dwóch, trzech tygodniach z obniżonym limitem wyskoków.

Jak dotrzeć do takiego specjalisty, różni się w zależności od kraju, a czasem od ubezpieczenia: bezpośrednio do fizjoterapeuty, przez lekarza rodzinnego albo przez lekarza klubowego lub sportowego. Zapytaj o to rodziców, zamiast zakładać. Przekaż to, co zanotowałeś — od kiedy, gdzie wskazuje palec, jakie liczby, ile wyskoków — i żadnego osądu. Gdy ktoś już jest w sprawę zaangażowany, jego limit wygrywa z twoim. Nie dokładaj od siebie ćwiczeń, tapingu ani sprzętu: to nie twój zawód.

Co mówisz zawodnikowi i rodzicom

Największym ryzykiem przy tej dolegliwości nie jest kolano, tylko milczenie: trzynastolatek, który sądzi, że zgłoszenie kosztuje go miejsce, trenuje dalej, aż przestanie dawać radę. Zdejmij ten strach trzema zdaniami, najlepiej zanim cokolwiek się wydarzy:

• „Nie wyjmuję cię z treningu, będę ci liczył wyskoki”.
• „W każdy wtorek pytam cię o liczbę i to ona decyduje, co robisz tego wieczoru — a nie to, jak ważny jest sobotni mecz”.
• „Jeśli podasz niższą liczbę, niż jest naprawdę, będziesz poza grą dłużej, a nie krócej”.

Wobec rodziców trzymasz tę samą linię, tylko bardziej rzeczowo: co widziałeś, od kiedy, co zmieniłeś i że nie stawiasz diagnozy. Zapytaj, czy pójdą do fizjoterapeuty albo lekarza, i powiedz wprost, że miejsce w drużynie nie zależy od tych tygodni. To nie uprzejmość, tylko konieczność: bez tej deklaracji nie dostaniesz już uczciwych liczb. Przy zbieraniu danych o zawodnikach, których naprawdę potrzebujesz, pytaj też standardowo o wcześniejsze dolegliwości kolana. I zachowaj perspektywę: kto w wieku trzynastu lat przez trzy miesiące rozsądnie dawkuje, w wieku osiemnastu wciąż gra — to rozumowanie stojące za długofalowym rozwojem zawodnika.

Co notujesz i czego w tej linii szukasz

Bez zapisu robi się z tego kwestia odczucia, a odczucie jest tu zawodne: zapamiętasz wieczór, w którym poszło źle, i zapomnisz pięć, w których było dobrze. Notuj przy każdym treningu pięć rzeczy: datę, liczbę przed treningiem, liczbę następnego ranka, liczbę maksymalnych wyskoków i to, co zmieniłeś. W Koach umieszczasz taką adnotację przy samym zawodniku, obok obecności, dzięki czemu zestawienie idzie z tobą na rozmowę z rodzicami albo fizjoterapeutą.

W tej linii szukasz nie tego, czy ból zniknął, tylko czy limit może iść w górę. Jeśli poranna liczba przez trzy tygodnie z rzędu jest taka sama lub niższa przy tej samej liczbie wyskoków, podnosisz o pięć wyskoków na raz, nie więcej. Jeśli strzeli w górę, wiesz, przy jakiej liczbie się posypało. Bardziej skomplikowane to nie jest.

Częste pytania