Volleybal termen van A tot Z: wat roepen ze langs de lijn?

Je staat voor het eerst langs de lijn en er wordt van alles geroepen: "los!", "kort!", "pipe!", "die is uit!". Niemand legt het uit, want iedereen die er staat weet het al. En als je het na afloop vraagt, krijg je een antwoord waarin weer drie nieuwe woorden zitten. Dit is de lijst die je op de tribune, in de zaal of achter de teltafel binnen een paar minuten bijpraat.

Waarom deze lijst niet alfabetisch is

Een woordenlijst op de A begint bij "ace" en eindigt bij "zone". Handig als je het woord al kent en alleen de betekenis zoekt. Langs de lijn heb je precies het omgekeerde probleem: je hóórt iets, je weet niet eens hoe het geschreven wordt, en drie seconden later is de rally alweer voorbij. Daarom staat hieronder alles op volgorde van de rally — eerst de kreten die tijdens het spelen vallen, daarna de termen per moment: service, receptie, set, aanval, blok, verdediging en tot slot de administratie aan de teltafel. Zoek je tóch één specifiek woord, dan is Ctrl+F (of cmd+F op een Mac) sneller dan welk alfabet ook.

Per term krijg je één of twee zinnen, en waar er een uitgebreide uitleg bestaat een link. Dat is bewust: dit is een startpunt, geen leerboek. Bedoeld voor wie net begint — een ouder op de tribune, een nieuwe speler in een team dat al drie jaar samen speelt, of de vrijwilliger die voor het eerst het formulier invult.

Wat ze roepen tijdens de rally

Dit is de groep die nergens beschreven staat en die je het vaakst hoort. Bijna alle roepen zijn kort — één lettergreep — en ze komen altijd vóór het balcontact. Een roep die tegelijk met de bal valt, is te laat en heeft geen enkele functie meer.

• "Mijn!" — Ik neem deze bal. Roep je als twee spelers naar dezelfde bal bewegen. Wie het eerst en het hardst roept, speelt; de ander stapt eruit.
• "Jouw!" of "Laat!" — Jij staat beter, ik blijf eraf. Even belangrijk als "mijn", en veel zeldzamer.
• "Los!" — Laat vallen, hij gaat uit. Wordt geroepen door de speler die de baan van de bal het beste ziet, meestal iemand achter of naast de baan.
• "In!" — Hij valt binnen de lijnen, spelen dus. Het spiegelbeeld van "los" en minstens zo nuttig: twijfel kost een punt.
• "Kort!" — De bal komt korter dan je denkt, naar voren bewegen. Hoor je vooral bij de service en na een blokaanraking.
• "Diep!" of "Achter!" — Hij gaat over je heen. Bij de service is dit de roep waarmee de achterste passer de voorste redt.
• "Eén!" / "Twee!" / "Geen blok!" — Het aantal blokkeerders dat er staat. De verdediging achterin weet daardoor hoeveel veld er gedekt moet worden.
• "Vrij!" — De tegenstander kan niet aanvallen, er komt een makkelijke bal terug. Het sein om naar voren te komen en zelf een aanval op te bouwen.
• "Tip!" of "Prik!" — De aanvaller slaat niet, maar plaatst hem zacht net achter het blok. Meestal geroepen door de blokkeerder, die de hand van de aanvaller het dichtst bij ziet.
• "Raak!" of "Touch!" — Het blok heeft de bal aangeraakt. Dat betekent twee dingen tegelijk: de bal komt langzamer aan, en het team heeft nog drie balcontacten.
• "Terug!" — De bal is in het net gespeeld en komt eruit terugvallen; iemand moet hem laag onderscheppen.
• "Tijd!" — Er wordt een time-out gevraagd. De bal is meteen dood.

Vanaf de kant klinkt iets anders. "Positie!" betekent: ga terug naar je basisplek voordat de service komt. "Wissel!" wordt naar de tweede scheidsrechter geroepen, niet naar de spelers. En het meest gebruikte woord langs een volleybalveld is gewoon "hup" — dat hoef je niet te vertalen.

De service en de receptie: van opgooi tot naad

Service (Engels: serve) — de bal waarmee elke rally begint, van achter de achterlijn. Opgooi (toss) — de worp waarmee de serveerder de bal in de lucht brengt; hoe rustiger die opgooi, hoe stabieler de service. Meer daarover in de opgooi bij de service.

Float — een service zonder rotatie die onvoorspelbaar zweeft, zoals een knuckleball. Zie de floatservice. Sprongservice (jump serve) — de serveerder neemt een aanloop en slaat de bal in de sprong; harder, maar met meer risico. Ace — een service die direct een punt oplevert; hoe je die telt staat in servicestatistieken en aces.

Zone 1 tot en met 6 — de zes vakken waarin het veld verdeeld is, gebruikt om te zeggen waar iemand naartoe moet serveren. "Zes serveren" is dus: recht naar achteren, in het midden. De nummers staan uitgelegd in de positienummers.

Receptie (reception, serve receive) — het aannemen van de service. Pass — het eerste balcontact, meestal met twee gestrekte armen; de techniek heet onderarms passen. Platform — de vlakke onderkant van je onderarmen waarmee je die pass speelt; "richt je platform" betekent: draai je armen naar het doel toe.

Naad (seam) — de denkbeeldige grens tussen twee passers, waar de bal precies tussenin valt en niemand hem neemt. Het is een geliefd doelwit van serveerders: serveren op de naad. Stacken — de passers zo neerzetten dat de spelverdeler vrij loopt en niet hoeft te passen. Shank — een pass die volledig wegschiet, vaak de tribune in; geen officiële term, wel eentje die iedereen begrijpt.

De set: tempo, shoot en slide

Set of toespelen — het tweede balcontact, waarmee de bal voor de aanvaller wordt klaargelegd. De speler die dat doet is de spelverdeler (setter).

Eerste tempo (quick of one) — een snelle, lage bal waarbij de middenaanvaller al in de lucht is voordat de spelverdeler speelt. Tweede en derde tempo zijn de tragere, hogere varianten. De hele indeling staat in aanvalstempo en eerste tempo.

Shoot — een snelle, vlakke bal die over een grote afstand naar de buitenkant van het net wordt geschoten. Slide — de middenaanvaller loopt achter de spelverdeler langs en springt van één been af, als een lay-up bij basketbal. Backset — de spelverdeler speelt de bal achterwaarts over zijn hoofd naar de aanvaller achter hem.

Dump of setterdump — de spelverdeler speelt de tweede bal zelf over het net in plaats van hem klaar te leggen; zie de setterdump. Out-of-system — de pass was zo slecht dat de spelverdeler er niet bij kan en het team improviseert; wat je dan doet staat in out-of-system spelen.

De aanval: kill, pipe en blokout

Smash of aanval (spike, attack) — de bal in de sprong hard omlaag slaan. Kill — een aanval die direct een punt oplevert. Hoeveel van je aanvallen een kill zijn (min de fouten) heet het aanvalspercentage.

Lijn en diagonaal — de twee hoofdrichtingen van een aanval: langs de zijlijn of schuin door het veld. De keuze daartussen is een vak apart, zie lijn of diagonaal slaan. Pipe — een aanval vanuit het achterveld door het midden; de uitleg staat in de pipe.

Blokout (tool, wipe) — bewust tegen de handen van het blok aan slaan zodat de bal uit gaat: blokout slaan. Tip, prik en roll shot — zachte varianten waarbij de aanvaller plaatst in plaats van slaat; zie prikbal en tip.

Vrije bal (free ball) en downball — twee soorten makkelijke ballen die het team terugkrijgt. Het verschil, en waarom het uitmaakt, staat in vrije bal en downball.

Blok en verdediging: touch, joust en dig

Blok — de sprong aan het net waarmee je de aanval probeert te stoppen. Read en commit zijn de twee manieren om dat te doen: eerst kijken en dan springen, of vooraf kiezen. Het verschil staat in read of commit blokkeren.

Touch — een blokaanraking. Telt niet als balcontact, dus het team mag daarna nog drie keer spelen. Joust — twee spelers duwen tegelijk tegen de bal boven het net; wat er dan mag, staat in de joust.

Blokdekking (cover) — de spelers die vlak achter de eigen aanvaller kruipen om de bal op te vangen die van het blok terugkomt; zie de aanvaller dekken. Off-blocker — de aanvaller aan de kant waar de bal niet komt, die uit het net stapt om te verdedigen: de off-blocker.

Dig — een aanval van de tegenstander omhoog houden. In het Nederlands zeggen we meestal gewoon "verdedigen". Pancake — de vlakke hand plat op de vloer zodat de bal er alsnog vanaf stuitert: de pancake. Rally — alles tussen de service en het punt; een lange rally is de reden dat mensen naar volleybal komen kijken.

Pepper — het inspelen met z'n tweeën waarbij je afwisselend past, set en slaat. Hoor je vooral in de warming-up: pepper.

Aan de teltafel: de termen op het formulier

Rally point — bij elke rally valt een punt, ongeacht wie serveerde. Side-out — de rally winnen terwijl de tegenstander serveerde, waardoor je zelf de service terugkrijgt. Het is meteen het belangrijkste getal van het spel: het side-outpercentage. Rotatie — na elke side-out draait het hele team één plek met de klok mee; de volgorde staat in de rotatievolgorde.

Positiefout — op het moment van de service staat iemand niet op de plek waar hij hoort te staan: positiefout. Dubbele raak en vier raak — twee klassieke technische fouten, uitgelegd in dubbele raak en technische fouten. Netfout — een speler raakt het net tijdens het spelen van de bal.

Libero — de speler in het afwijkende shirt die alleen achterin speelt en apart wisselt. Wat wel en niet mag, verschilt op sommige punten per bond en per leeftijdscategorie; het overzicht staat in de liberoregels. Ook het aantal toegestane wissels per set en het gebruik van gele en rode kaarten is niet overal gelijk — controleer dat in het wedstrijdreglement van je eigen bond en neem niets over uit een buitenlandse video.

Achter de teltafel kom je diezelfde woorden tegen zodra je meer bijhoudt dan de stand alleen: elk punt is een aanval, een blok, een ace of een fout van de tegenstander — precies de indeling die hierboven staat. Wil je weten hoe het formulier werkt, dan helpt het telformulier invullen; de spelregels zelf staan compact bij elkaar in het spelregeloverzicht en het puntensysteem in punten tellen.

Nederlands of Engels? In de zaal loopt het door elkaar

Volleybal is een sport met een Amerikaanse en een Italiaanse geschiedenis, en dat hoor je. Sommige begrippen hebben een prima Nederlands woord dat ook echt gebruikt wordt (blok, pass, aanval, spelverdeler), bij andere heeft nooit iemand de moeite genomen (pipe, slide, joust, pancake). Er is geen regel; het hangt af van de club, de coach en de generatie. Een trainer die zelf in een jeugdselectie zat, roept vaker Engels dan een ouder die drie jaar geleden met recreanten begon.

Vier paren die je in dezelfde zaal allebei kunt horen: set en toespelen, dig en verdedigen, kill en aanvalspunt, cover en blokdekking. Ze betekenen hetzelfde. Speel of coach je in een internationaal team, dan is het handig om te weten dat de posities in het Duits, Engels en Spaans weer anders heten — daarover gaat Koach in het Engels.

De vijf termen die het vaakst verkeerd begrepen worden

1. Side-out is geen aanval. Het is de uitkomst van een rally waarin de tegenstander serveerde. Je kunt hem winnen met een smash, maar net zo goed met een servicefout van de ander.
2. Een ace is niet per se onaanraakbaar. Ook een service die wél geraakt wordt maar direct een punt oplevert, telt in de meeste telwijzen als ace. Spreek af welke definitie je gebruikt voordat je gaat tellen.
3. Een blokaanraking is geen balcontact. Na een touch heeft het team nog steeds drie contacten. Dit is de regel waar op de tribune het vaakst verkeerd over geroepen wordt.
4. De libero is geen zwakke speler. Het afwijkende shirt betekent niet "die mag niet meedoen", maar "dit is de verdedigingsspecialist".
5. "Los!" is een opdracht, geen mening. Wie het roept, neemt de verantwoordelijkheid voor de beslissing. Roept iemand het twijfelend, dan pakt de passer hem alsnog — en dat is precies hoe punten weggegeven worden.

Zit je hierna nog met een woord dat je niet thuis kunt brengen, vraag het dan gewoon na afloop aan de coach. Er is geen enkele volleybalterm die niet in twee zinnen uit te leggen is — en de meeste coaches vinden het prettiger dat je het vraagt dan dat je vier maanden lang knikt. Wil je begrijpen wat de spelers op het veld eigenlijk aan het doen zijn, lees dan door in volleybalposities uitgelegd; gaat je interesse meer naar het aanleren zelf, dan is volleybaltechniek leren de logische volgende stap.

Veelgestelde vragen