Beoordelingsformulier volleybal: negen vaardigheden op een schaal van 1 tot 5

Drie coaches kijken veertig minuten naar dezelfde speler en geven daarna een 2, een 4 en een 5 voor passen. Dat is geen meningsverschil over de speler maar over wat een 4 betekent. Een formulier lost dat op — niet met meer vakjes, maar met een omschrijving achter elk cijfer.

Waarom een cijfer zonder omschrijving niets waard is

De drie coaches uit de inleiding hebben alle drie goed gekeken. De eerste vergeleek haar met de groep die er die avond stond, de tweede met het team waar ze naartoe zou gaan, de derde met wat hij zaterdag op televisie zag: drie maatlatten. Het cijfer dat eruit rolt zegt daardoor meer over de beoordelaar dan over de speler.

Een bruikbaar beoordelingsformulier repareert dat op één manier: bij elk cijfer staat gedrag. Niet "4 = goed", maar "4 = de pass blijft speelbaar, ook bij een zware service of een bal in de naad". Vanaf dat moment gaat de nabespreking niet meer over de schaal maar over de speler, en dat scheelt op een drukke avond een half uur ruzie.

Nog belangrijker is wat een formulier niet is: geen rapport dat de speler mee naar huis krijgt en geen ranglijst voor de kantine. Het is gereedschap om jouw kijken gelijk te trekken met dat van je collega.

De negen vaardigheden op het formulier

Zes technische onderdelen en drie die bepalen hoe de rest van het seizoen verloopt:

1. Onderarms passen — de serviceontvangst: platform, voetenwerk, de bal die speelbaar bij de spelverdeler aankomt.
2. Bovenhands spelen — set en tweede bal: handen, richting, de bal die uit een slechte pass toch nog aanvalbaar wordt.
3. Service — binnen houden en plaatsen. Kijk vooral naar het aantal fouten, niet naar de snelheid.
4. Aanval — aanloop, timing en het raakpunt boven het hoofd. Een aanloop van drie passen die klopt weegt zwaarder dan hoe hard de bal aankomt.
5. Blok — handen over het net, timing, verplaatsing langs het net.
6. Veldverdediging — laag staan, doorspelen na een fout, ballen die eigenlijk niet meer te halen zijn.
7. Beweeglijkheid en voetenwerk — hoe iemand zich verplaatst als de bal niet naar hem toe komt. Dit is de rij die het vaakst voorspelt hoe snel iemand de rest leert.
8. Spelinzicht — positiekeuze, dekking, de bal opeisen of juist laten. Zichtbaar in kleine spelvormen, onzichtbaar in rijtjesoefeningen.
9. Coachbaarheid en teamgedrag — wat er gebeurt nadat je iets hebt gezegd, en wat iemand doet na een fout van een ander.

Waarom negen? Twaalf of vijftien rijen krijg je in een blok van veertig minuten niet eerlijk gevuld: aan het eind ga je gokken, en een gok lijkt op een cijfer maar is er geen. Minder rijen maken de begrippen zo breed dat ze nietszeggend worden — "techniek: 3" helpt niemand. Bij de jongste groepen, die op een klein veld spelen, schrap je blok en aanval en houd je er zeven over.

Wat er bewust níet op staat: lengte en inzet. Lengte is geen vaardigheid maar een omstandigheid, en wie hem als rij opneemt, telt hem twee keer mee — hij zit al verwerkt in aanval en blok. Inzet meet je niet in twee uur maar over weken; daar is een korte score na elke training een eerlijker instrument voor.

De schaal: wat 1 tot en met 5 betekenen

Eén ladder die voor alle negen rijen werkt:

• 1 — nog niet. De uitvoering lukt niet; als het een keer goed gaat, is dat toeval.
• 2 — in rust. Werkt bij een aangegooide bal zonder tempo, verdwijnt zodra het spel gaat.
• 3 — in een gewone rally. Werkt op het niveau van deze groep. Dit is het midden en hoort het vaakst voor te komen.
• 4 — onder druk. Werkt ook bij een zware bal, een krappe situatie of bij 22-22.
• 5 — een wapen. De tegenstander past zich hierop aan: de service gaat ergens anders heen, het blok verschuift.

Dat "op het niveau van deze groep" bij de 3 is de belangrijkste afspraak van het hele formulier. Een 3 in een recreantenteam betekent iets anders dan een 3 in een eerste team, en dat is prima zolang je één formulier per groep gebruikt en de cijfers nooit tussen groepen vergelijkt. Wie naar een ander niveau gaat, verandert niet van vaardigheid maar van maatlat.

Twee rijen schrijf je helemaal uit, want daar lopen beoordelaars het verst uiteen. Passen: 1 raakt de bal en de richting is toeval; 2 speelt een aangegooide bal netjes terug maar geen service; 3 krijgt een gewone service speelbaar in de buurt van het net; 4 houdt ook een zware service of een bal in de naad speelbaar; 5 geeft de spelverdeler bij vrijwel elke service zijn hele aanval terug. Coachbaarheid: 1 hoort de correctie niet of duwt hem weg; 2 knikt en doet daarna hetzelfde; 3 past het aan zolang jij erbij staat; 4 past het in de volgende oefening uit zichzelf toe; 5 vraagt zelf om de correctie en geeft hem door aan een medespeler.

Het blad zelf: negen kolommen en één zin

Eén blad per beoordelaar per blok, liggend, met de spelers onder elkaar en de negen vaardigheden als smalle kolommen ernaast — afgekort tot PAS, SET, SRV, AAN, BLK, VER, BEW, INZ en COA, met de omschrijvingen op de achterkant. Links het hesnummer, niet de naam: bij twintig onbekende spelers lukt beoordelen op naam gewoon niet, en een nummer houdt je oordeel ook eerlijker.

Rechts één brede kolom met de kop wat viel op, ruimte voor precies één zin. Dat is het waardevolste vakje van het blad, want daar staat wat geen cijfer kan dragen: "durft de moeilijke bal te nemen", "stopt met praten zodra het tegenzit", "linkshandig". Bij de eindafweging is die zin vaak doorslaggevend, en in het gesprek met de speler is hij het enige wat hij echt onthoudt.

Verder staat er alleen een kop op: datum, groep, blok en de naam van de beoordelaar. Die laatste is geen formaliteit — over twee weken wil je kunnen vragen wat iemand precies zag.

Optellen is de valkuil

De verleiding is groot om onderaan een totaal te zetten en op dat getal te sorteren. Doe dat niet zomaar: een som van negen cijfers behandelt blok net zo zwaar als passen, en bij een veertienjarige is dat aantoonbaar onzin. Wie toch wil sorteren, heeft twee eerlijke opties.

• Twee totalen in plaats van één. Tel de zes technische rijen op als "nu" en beweeglijkheid, spelinzicht en coachbaarheid als "straks". Een speler met 14 nu en 14 straks is een ander verhaal dan een speler met 20 nu en 8 straks — en daar hoort de discussie over te gaan.
• Weeg vooraf, niet achteraf. Spreek vóór de dag af welke drie rijen dubbel tellen. Zoek je een passer-loper, dan zijn dat passen, veldverdediging en beweeglijkheid. Wegingen die je pas bedenkt als je de cijfers ziet, zijn rechtvaardigingen.

Geef nooit halve punten. Een 3,5 suggereert een precisie die er niet is, en hij ontstaat bijna altijd omdat je niet durft te kiezen. Blijven twee spelers exact gelijk, dan gebruik je de beslisregel die je vooraf hebt vastgelegd — bij jeugd is de geboortemaand daar een verdedigbare en goed uitlegbare tiebreak voor.

Invullen in de zaal: per blok, niet aan het eind

• Scoor in de pauze na elk blok, niet tijdens het kijken. Wie schrijft, kijkt niet. Reken op tachtig tot negentig seconden per speler en zet een wekker op je telefoon.
• Nooit aan het eind van de avond. Wat je in de laatste twintig minuten zag, overschrijft alles daarvoor. Dat is geen slordigheid maar hoe geheugen werkt; een blad per blok is de remedie.
• Laat een vakje leeg als je het niet gezien hebt. Een lege cel is informatie: deze speler heeft in dit blok niet één keer geblokt. Een ingevulde gok is dat niet.
• Beoordeel niet en organiseer niet tegelijk. Op een selectiedag bewaakt één persoon de klok en de groepen, zodat de beoordelaars alleen hoeven te kijken en te schrijven.

Welke oefeningen je die avond draait, is een vak apart: er zijn vormen waarin het niveau vanzelf zichtbaar wordt zonder dat het een test wordt. Zonder zulke oefeningen blijven zes van de negen rijen leeg — spelinzicht en coachbaarheid zie je nu eenmaal niet in een rij die op de bal wacht.

Twee beoordelaars, en het verschil van twee punten

Eén beoordelaar met een formulier is beter dan één beoordelaar zonder, maar twee is een andere orde. Begin met tien minuten kalibreren: kijk samen naar drie spelers, vul los van elkaar de negen rijen in en leg ze naast elkaar. Bijna altijd blijkt daar dat de één de 3 als "gemiddeld van deze groep" leest en de ander als "voldoende voor het team van volgend jaar". Dat verschil haal je eruit vóór de dag, niet erna.

Tijdens de dag scoort iedereen zwijgend en apart. Zodra beoordelaars tussendoor overleggen, krijg je geen twee metingen maar één mening in tweevoud. Bij het vergelijken achteraf geldt een simpele regel: één punt verschil is ruis, daar praat je niet over. Twee punten of meer verschil is de interessantste informatie van de hele avond — dan hebben jullie letterlijk iets anders gezien, en die vraag ga je uitpraten in plaats van er een gemiddelde van te maken. Een 2 en een 5 middelen tot 3,5 gooit precies de informatie weg waar je voor kwam.

Sta je er alleen voor, vul hetzelfde blad dan op twee verschillende avonden in. Minder sterk dan een tweede paar ogen, maar het haalt de dagvorm eruit — de grootste ruisbron van alle.

Wat er na de dag met het formulier gebeurt

Zet de negen cijfers en die ene zin binnen twee dagen over naar de speler zelf, als één gedateerde notitie in zijn profiel. In Koach staan die notities bij de speler en zijn ze alleen voor trainers zichtbaar; verhuist iemand naar een ander team, dan gaan ze mee. Het losse blad raak je kwijt, de notitie niet.

Die tweede meting is waar het formulier zijn werk pas echt doet. Vul rond de winterstop hetzelfde blad nog een keer in, met dezelfde omschrijvingen. De rijen die een punt zijn opgeschoven, zijn het bewijs dat je training werkte; de rijen die stilstaan, zijn je trainingsplan voor de tweede seizoenshelft. Dat is ook precies het materiaal waarmee je een doorstroomadvies onderbouwt: niet "ik denk dat hij eraan toe is", maar twee metingen met een half jaar ertussen.

Geef het blad niet aan de speler. Geef hem twee dingen uit het evaluatiegesprek: één rij die een 4 is en waarom, en één rij die een 2 is met wat jullie eraan gaan doen. Negen cijfers tegelijk landt bij niemand, en bij een twaalfjarige al helemaal niet. Bij afvallers doe je hetzelfde: één sterk punt, één ontwikkelpunt, en wat de route is — hoe je dat gesprek voert, staat in een speler afwijzen na de selectie.

Tot slot: dit zijn oordelen over mensen, vaak over minderjarigen. Bewaar ze op één afgesproken plek binnen de vereniging in plaats van in de fotorol van vier trainers, deel ze niet buiten het technisch kader en gooi ze weg zodra ze hun doel gehad hebben.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Spelerontwikkeling volgen in volleybal: van onderbuikgevoel naar inzicht De sterkste rol van een speler bepalen met data Doorstroomadvies onderbouwen: klaar voor een hoger team?

Bekijk 200 volleybaloefeningen met animatie Download een compleet trainingsplan van 8 tot 28 weken