Fizyka w siatkówce: tor lotu, rotacja, szybowanie i wyskok | Koach Volleyball
Wypróbuj 14 dni za darmo

Fizyka w siatkówce: tor lotu, rotacja, szybowanie i wyskok

Krótka odpowiedź

W siatkówce działają przede wszystkim cztery zjawiska fizyczne: grawitacja ściąga piłkę łukiem w dół, rotacja do przodu przez efekt Magnusa dodatkowo pcha ją w dół, opór powietrza ją hamuje i sprawia, że piłka bez rotacji szybuje, a prędkość przy odbiciu decyduje, jak wysoko i jak długo skaczesz.

Fizyka w siatkówce jest w każdej akcji: w łuku wystawy, w nurkowaniu zagrywki rotowanej, w kapryśnym torze floata i w wyskoku twojego atakującego. Tutaj przeczytasz, jak to działa, z przykładami obliczeń, które możesz sam sprawdzić, i bez wzorów, których nie potrzebujesz.

Czas czytania: 7 min

Jaka fizyka kryje się w siatkówce?

Gdy tylko piłka opuści twoją dłoń, o jej torze decydują trzy siły: grawitacja, która ściąga ją w dół, opór powietrza, który ją hamuje, a przy obracającej się piłce dodatkowa siła wynikająca z rotacji, czyli efekt Magnusa. Do tego dochodzi fizyka wyskoku i fizyka samej piłki, która reaguje na ciśnienie i temperaturę.

Piłka do siatkówki jest lekka jak na swoją wielkość: 260 do 280 gramów przy obwodzie 65 do 67 centymetrów (przepis 3.1 Official Volleyball Rules 2025-2028). Dlatego powietrze ma na nią większy wpływ niż na cięższą piłkę tej samej wielkości. Widać to po floacie, a na dworze po każdej piłce, którą niesie wiatr.

Grawitacja: dlaczego każda piłka leci po łuku

Grawitacja co sekundę zwiększa prędkość spadania piłki o 9,81 metra na sekundę. Piłka, którą puścisz, w pierwszej pół sekundy spada więc już o 1,2 metra (połowa z 9,81 razy 0,5 do kwadratu). Dlatego żadna piłka nie leci prosto: każda wystawa, każde przyjęcie i każda zagrywka to łuk.

Przykład z obliczeniem: jak długo wisi wysoka wystawa? Piłka, która wznosi się 3 metry ponad dłonie twojego rozgrywającego, potrzebuje 0,78 sekundy, żeby się wznieść, i tyle samo, żeby spaść z powrotem na tę wysokość (pierwiastek z 2 razy 3 podzielone przez 9,81). Razem ponad półtorej sekundy. Wystawa, która wznosi się tylko o 1 metr, wraca na tę samą wysokość po 0,9 sekundy. Tę różnicę, ponad pół sekundy, przy wysokiej piłce dostają dodatkowo blok i obrona przeciwnika.

Przykład z obliczeniem: dlaczego mocna zagrywka potrzebuje powietrza. Załóżmy, że zagrywający po wyskoku uderza piłkę na wysokości 3,0 metra, metr za linią końcową. Siatka jest wtedy 10 metrów dalej (połowa boiska ma 9 metrów długości, przepis 1.1) i u mężczyzn ma 2,43 metra wysokości (przepis 2.1.1), a linia końcowa po drugiej stronie jest 19 metrów dalej. Liczymy bez powietrza i bez rotacji, dla środka piłki.

A jednak zagrywki rotowane z wyskoku u mężczyzn w Lidze Światowej 2006 osiągały w pomiarach radarowych od 73 do 104 km/h (Palao i Valadés, The Sport Journal, 2014; więcej liczb w artykule prędkość zagrywki w siatkówce). To możliwe, bo powietrze bierze w tym udział: opór powietrza hamuje piłkę, a rotacja do przodu pcha ją w dół.

Rotacja i efekt Magnusa: dlaczego obracająca się piłka nurkuje

Obracająca się piłka porywa ze sobą cienką warstwę powietrza przy swojej powierzchni. Przy rotacji do przodu górna część piłki obraca się przeciw strumieniowi powietrza, a dolna razem z nim. Przez to powietrze za piłką odchyla się w górę, a skoro piłka pcha to powietrze w górę, powietrze pcha piłkę w dół. Ta dodatkowa siła skierowana w dół to efekt Magnusa. Im szybciej leci piłka i im mocniej się obraca, tym większa jest ta siła.

W grze widać to w trzech miejscach. Zagrywka rotowana może być mocniejsza, niż pozwala powyższe obliczenie, a i tak spada w boisko, i w ostatnim odcinku toru wyraźnie szybciej opada; atak z rotacją do przodu nurkuje bardziej stromo. Piłka z rotacją boczną skręca w bok i dlatego zagrywka z krzywym kontaktem ciągle ucieka w tę samą stronę. A piłka z rotacją wsteczną dłużej utrzymuje się w powietrzu. Jak samemu nadać zagrywce rotację do przodu, opisujemy w artykule zagrywka rotowana.

Opór powietrza: hamowanie i szybowanie

Im szybciej leci piłka, tym mocniej hamuje ją powietrze. Zagrywka jest więc przy przyjmującym wolniejsza niż tuż po uderzeniu. Przy piłce bez rotacji dzieje się jeszcze coś: float zaczyna szybować.

Wokół lecącej piłki powietrze płynie cienką warstwą wzdłuż powierzchni, to warstwa przyścienna. Przy małej prędkości ten przepływ jest spokojny i wcześnie odrywa się od piłki, co daje duży opór. Powyżej pewnej prędkości warstwa przyścienna staje się burzliwa, dłużej trzyma się piłki, a opór nagle spada. Ten punkt zwrotny nazywa się kryzysem oporu. Przy piłce, która się nie obraca, przepływ nie zmienia się wszędzie jednocześnie: szwy i panele piłki decydują, gdzie stanie się to najpierw. Tak powstają siły boczne, które w trakcie lotu zmieniają kierunek, a piłka ucieka w bok albo opada.

W pomiarach w tunelu aerodynamicznym, które wykonali Hong i współpracownicy (ISBS, 2018), ten punkt zwrotny dla dwóch z czterech badanych piłek wypadał przy liczbie Reynoldsa od około 200 000 do 330 000, w zależności od producenta i od tego, jak panele były ustawione względem wiatru. Jeśli przeliczysz to przy średnicy 0,21 metra i lepkości powietrza w temperaturze pokojowej (0,000015 m²/s), odpowiada temu prędkość od około 14 do 24 metrów na sekundę, czyli 50 do 85 km/h (prędkość to liczba Reynoldsa razy lepkość, podzielone przez średnicę). W pomiarach radarowych Palao i Valadésa (2014) u mężczyzn zagrywka szybująca z wyskoku miała od 40 do 75 km/h, a zagrywka z miejsca od 42 do 55 km/h: częściowo w tym zakresie, a częściowo poniżej. Hong i współpracownicy, używając robota uderzającego, stwierdzili ponadto, że float lądował w innym miejscu zależnie od rodzaju piłki i ustawienia paneli. Technikę, dzięki której piłka się nie obraca, opisujemy w artykule zagrywka float.

Wyskok: odbicie, wysokość i czas w powietrzu

To, jak wysoko skoczysz, jest przesądzone w chwili, gdy twoje stopy odrywają się od podłogi: zależy tylko od prędkości w górę. Na 60 centymetrów potrzebujesz 3,43 metra na sekundę (pierwiastek z 2 razy 9,81 razy 0,6). Jesteś wtedy w powietrzu 0,70 sekundy. Po odbiciu nie zmienisz już tego, jak wysoko dojdzie twój środek ciężkości; rękami i nogami zmieniasz tylko to, jak twoje ciało układa się wokół tego punktu.

Przykład z obliczeniem: siła odbicia. Załóżmy, że ważysz 75 kilogramów, a twoje odbicie trwa 0,25 sekundy; to założenie na potrzeby tego przykładu. Żeby w tym czasie osiągnąć 3,43 metra na sekundę w górę, musisz naciskać na podłogę średnio dodatkową siłą 75 razy 3,43 podzielone przez 0,25, czyli około 1030 niutonów, ponad własny ciężar wynoszący około 740 niutonów. Razem to mniej więcej 2,4 razy twój ciężar ciała. Rozbieg i zamach rąk pomagają ci przy odbiciu zbudować większą prędkość w górę; co to daje w zasięgu, opisujemy w artykule jak wysoko skaczą siatkarze.

Dlaczego atakujący wydaje się wisieć. W górnej części wyskoku poruszasz się wolno. Z tych 0,70 sekundy połowę, 0,35 sekundy, spędzasz w górnej ćwiartce wyskoku, czyli na ostatnich 15 centymetrach. Dotyczy to każdego skoku: połowę czasu w powietrzu jesteś w górnej ćwiartce. Dlatego atakujący w najwyższym punkcie może jeszcze zobaczyć, gdzie stoi blok, i dlatego opłaca się uderzać piłkę właśnie tam.

Przy lądowaniu ta sama prędkość wraca. Kto amortyzuje kolanami i biodrami, wyhamowuje tę prędkość w dłuższym czasie, a wtedy siła działająca na ciało jest mniejsza niż przy lądowaniu na wyprostowanych nogach.

Policz to sam z drużyną. Nagraj wyskok z boku telefonem w zwolnionym tempie i policz klatki między odbiciem a lądowaniem. Przy 240 klatkach na sekundę 168 klatek to 0,70 sekundy, co odpowiada wyskokowi na 60 centymetrów: wysokość to 9,81 razy czas do kwadratu podzielone przez 8. Tak z fizyki robisz test wyskoku.

Ciśnienie i temperatura: dlaczego zimna piłka jest bardziej miękka

Powietrze w piłce naciska tym mocniej, im jest cieplejsze. Ciśnienie w przepisach, 0,30 do 0,325 kg/cm², to nadciśnienie: o ile ciśnienie w piłce przewyższa ciśnienie otoczenia, a to nawet nie ćwierć całkowitego ciśnienia w piłce. Jeśli piłka ochłodzi się z 20 do 5 stopni, całkowite ciśnienie spada o mniej więcej jedną dwudziestą (278 podzielone przez 293 kelwiny). Ale cały ten spadek idzie z nadciśnienia, a ponieważ jest ono tylko małą częścią całości, piłka traci ponad jedną piątą nadciśnienia. Tak piłka, która w hali była dobrze napompowana, po nocy w zimnym samochodzie spada poniżej minimum. Gdy się ogrzeje, ciśnienie wraca. Przykład z obliczeniem oraz to, jak mierzyć i pompować piłkę, opisujemy w artykule ciśnienie piłki do siatkówki.

Od fizyki do twojego treningu

Wynikają z tego wprost trzy rzeczy, także bez wzorów: mocna zagrywka potrzebuje rotacji do przodu, żeby spaść w boisko, float szybuje tylko wtedy, gdy piłka się nie obraca, a atakujący uderza piłkę w najwyższym punkcie wyskoku. Jak zbudowane są te techniki i w jakiej kolejności się ich uczyć, przeczytasz w artykule nauka techniki siatkarskiej.

Koach nie mierzy prędkości, rotacji ani wysokości wyskoku. Aplikacja pokazuje natomiast, co daje zagrywka. W trybie Ekspert każda zagrywka dostaje ocenę, od 0 Błąd przez Łatwa, Średnia, Presja i Wolna piłka do 5 As, a zagrywający jest już wybrany. Jakiego rodzaju była zagrywka, aplikacja nie zapisuje; dlatego niech zawodnik przez kilka meczów zagrywa rotowaną, a potem floata, a po jego ocenach zobaczysz, która sprawia przyjmującym więcej kłopotu. Ile kosztuje Koach po okresie próbnym, sprawdzisz na stronie z cennikiem.

Tryb Ekspert w Koach przy kroku Zagrywka: Kto? Opcjonalnie z zawodnikami i przyciski ocen od 0 Błąd do 5 As
W trybie Ekspert każda zagrywka dostaje ocenę, więc widzisz, która zagrywka naprawdę sprawia kłopot przyjmującemu.

14 dni za darmo, bez karty kredytowej. W następnym meczu oceń każdą zagrywkę i zobacz, który tor lotu sprawia kłopot przeciwnikowi.

Wypróbuj Koach ze swoją drużyną

Częste pytania

Czym jest efekt Magnusa w siatkówce?

Efekt Magnusa to siła, którą obracająca się piłka dostaje od powietrza. Przy rotacji do przodu powietrze za piłką odchyla się w górę, a piłka jest pchana w dół, więc opada szybciej niż piłka bez rotacji. Dzięki temu zagrywkę rotowaną można uderzyć mocno, a ona i tak spada w boisko. Piłka z rotacją boczną skręca w bok, a piłka z rotacją wsteczną dłużej utrzymuje się w powietrzu.

Jak zagrywka szybsza niż 100 km/h może spaść w boisko?

Nie dzięki samej grawitacji. Jeśli liczysz bez powietrza i rotacji dla piłki uderzonej na wysokości 3 metrów, metr za linią końcową, granica wypada w okolicy 75 km/h: mocniej, a piłka ląduje w siatce albo za linią końcową. Prawdziwa zagrywka szybsza od tego spada w boisko, bo opór powietrza hamuje ją po drodze, a rotacja do przodu dodatkowo pcha ją w dół.

Jak długo siatkarz jest w powietrzu?

To zależy od tego, jak wysoko skacze. Przy wyskoku na 60 centymetrów jest w powietrzu około 0,70 sekundy, przy 40 centymetrach około 0,57 sekundy. Połowę tego czasu spędza w górnej ćwiartce wyskoku, bo tam porusza się wolno. Dlatego wydaje się, że atakujący na chwilę zawisa w powietrzu.

Dlaczego piłka do siatkówki jest bardziej miękka, gdy jest zimno?

Ochłodzone powietrze naciska słabiej. Jeśli temperatura spadnie z 20 do 5 stopni, całkowite ciśnienie w piłce zmniejszy się o mniej więcej jedną dwudziestą. Ponieważ nadciśnienie to tylko mała część tego całkowitego ciśnienia, piłka traci ponad jedną piątą nadciśnienia i wyraźnie robi się bardziej miękka. Gdy piłka znowu się ogrzeje, ciśnienie wraca.

Zobacz, która zagrywka sprawia kłopot przyjmującemu

14 dni za darmo, bez karty kredytowej. Po trzech meczach będziesz wiedzieć, która zagrywka daje punkty.

Zacznij z Koach

Albo najpierw sprawdź, co potrafi aplikacja do siatkówki dla trenerów.