Aangepast volleybal: spelers met een beperking in je team
Het korte antwoord
Aangepast volleybal is volleybal waarbij je bal, net, veld, regels of spelvorm aanpast, zodat spelers met een lichamelijke of verstandelijke beperking volwaardig meedoen. Begin bij wat de speler kan, verander zo weinig als mogelijk en zoveel als nodig, en vraag de speler zelf wat werkt.
Aangepast volleybal begint met één vraag: wat heeft deze speler nodig om mee te doen? Soms is dat een lichtere bal of een lager net, soms een eigen groep met eigen spelvormen. Dit artikel gaat over het staande spel: wat je kunt aanpassen, hoe een speler met een beperking in een gewoon team past en waar je terechtkunt.
Wat is aangepast volleybal?
Aangepast volleybal is een verzamelnaam. Het gaat om elke vorm van volleybal waarin je het spel zo verandert dat mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking volwaardig kunnen meedoen. Er zijn georganiseerde vormen met eigen reglementen, en er is wat jij als trainer in je eigen zaal aanpast.
De bekendste georganiseerde vorm is zitvolleybal, een paralympische sport onder World ParaVolley. Die bond deelt zijn disciplines in: zitvolleybal en Beach ParaVolley zijn de primaire, staand volleybal en zitbeachvolleybal de secundaire. Hoe zitvolleybal werkt, staat in zitvolleybal regels; dit artikel gaat over het staande spel. Voor mensen met een verstandelijke beperking biedt onder meer Special Olympics volleybal aan. Special Olympics werkt daarnaast met Unified Sports, waarin mensen met en zonder verstandelijke beperking in hetzelfde team spelen. Welke vormen en competities er in jouw land zijn, verschilt per land; je eigen bond weet het.
Bewegen is voor mensen met een beperking net zo waardevol als voor anderen. Volgens de bewegingsrichtlijn van de WHO zijn er geen grote risico's als mensen met een beperking bewegen, zolang de activiteit past bij hun huidige niveau, hun gezondheid en hun lichamelijk functioneren (Bull en collega's, 2020). Dezelfde richtlijn zegt dat sommigen een zorgverlener of een specialist in bewegen en beperking moeten raadplegen om te bepalen welke soort en hoeveel activiteit bij hen past.
Begin bij de speler, niet bij de beperking
Twee spelers met dezelfde beperking kunnen totaal verschillende dingen nodig hebben. Begin daarom met een gesprek met de speler, en bij een kind ook met de ouders:
- Wat lukt goed, en wat is lastig? Denk aan verplaatsen, springen, de bal volgen, kracht in armen of handen, en het tempo van uitleg.
- Wat maakt moe, en hoe merk je dat?
- Moet ik iets weten voor de veiligheid, en wat doe ik dan?
- Wat wil de speler: vooral meedoen en plezier hebben, of ook wedstrijden spelen?
Wat medisch kan en waar de grenzen liggen, bespreekt de speler of de ouder met de eigen arts of fysiotherapeut; dat bepaal jij niet. Jouw vak is het spel. De regel die je daarbij houdt: pas zo weinig aan als mogelijk en zoveel als nodig. En pas liever de taak aan dan de persoon: dezelfde oefening voor iedereen, met een andere opdracht voor wie dat nodig heeft. Hoe je dat binnen één oefening doet, staat in één training met grote niveauverschillen.
Wat je aanpast: bal, net, veld, regels en spelvorm
Je hebt vijf knoppen. Draai er één tegelijk aan en kijk wat het doet.
| Knop | Voorbeelden |
|---|---|
| Bal | Een lichtere, grotere of zachtere bal, of een strandbal die trager valt. Een bal met een opvallende kleur voor wie minder goed ziet. |
| Net | Een lager net, of een lint in plaats van een net, zodat de bal makkelijker over gaat. |
| Veld | Een kleiner veld, of meer spelers op hetzelfde veld, zodat iedereen minder hoeft te lopen. |
| Regels | De bal mag één keer stuiten, vangen en gooien mag, meer dan drie contacten, serveren van dichterbij of uit de hand. |
| Spelvorm | Samen tellen hoe vaak de bal over het net gaat in plaats van tegen elkaar spelen, of een vaste rol per speler. |
Welke knop helpt, hangt af van de speler. Wie weinig kracht in de armen heeft, heeft het meest aan een lichtere bal. Wie trager verplaatst, aan een kleiner veld of een stuit. Wie meer tijd nodig heeft om te begrijpen wat er gebeurt, aan een eenvoudige spelvorm met weinig regels. Veel van dezelfde knoppen gebruiken trainers ook bij oudere spelers; voorbeelden daarvan staan in volleybal voor ouderen.
Let op het verschil tussen training en wedstrijd. In je eigen training mag je alles aanpassen. In een officiële competitie gelden de regels van de bond voor iedereen, tenzij de organisatie iets anders toestaat. Wil je een aanpassing in een wedstrijd, bijvoorbeeld een hulpmiddel of een prothese, vraag dan vooraf bij de bond of de organisatie wat mag.
Verander één ding en speel tien minuten. Begin niet met vijf aanpassingen tegelijk. Kies er één, laat de groep tien minuten spelen en vraag dan aan de speler of het beter ging. Zo weet je welke aanpassing echt helpt, en houd je het spel zo dicht mogelijk bij gewoon volleybal.
Een speler met een beperking in een gewoon team
Veel spelers met een beperking spelen gewoon in een regulier team. Een paar voorbeelden van wat je dan kunt doen:
- Doof of slechthorend. Spreek een zichtbaar stopsignaal af, zoals een opgestoken hand, kijk de speler aan als je praat en doe voor in plaats van uit te leggen. Spreek af hoe teamgenoten laten weten dat de scheidsrechter floot.
- Slechtziend. Een bal met contrast, een vaste plek in de rij, en spelers die hun naam roepen als ze de bal nemen.
- Een beperking aan arm of hand. De bal mag in volleybal elk deel van je lichaam raken, dus een pass met één arm of een andere techniek is geen fout. Zoek samen naar de techniek die werkt.
- Een verstandelijke beperking. Korte instructies, voordoen, een vaste opbouw en een maatje bij nieuwe oefeningen. Veel daarvan staat ook in volleybal en autisme.
Bespreek met de speler wat het team mag weten. Sommige spelers vertellen het zelf, anderen willen dat er zo weinig mogelijk over gezegd wordt. Dat is hun keuze. En geef dezelfde speeltijd en dezelfde kansen als aan iedereen: wie traint, speelt.
Een eigen groep opzetten
Soms past een eigen groep beter, bijvoorbeeld voor spelers die in een regulier team te weinig aan de bal komen. Een paar dingen om te regelen voordat je begint:
- Genoeg begeleiding. Reken op meer trainers of vrijwilligers per speler dan in een gewone groep, zeker in het begin.
- Een toegankelijke zaal. Ingang, kleedkamers, toiletten en parkeerplek; vraag het na voordat je een tijd vastlegt.
- Vervoer en begeleiders. Hoe komen spelers naar de training, en blijft er een ouder of begeleider bij?
- Een vaste opbouw. Opwarmen met bal, een paar korte techniekvormen, een samenwerkspel en een partij met aangepaste regels, elke week in dezelfde volgorde.
Ben je zelf net trainer, dan helpt ook de basis uit beginnen als volleybalcoach. Vraag bij je eigen bond of er een afdeling of contactpersoon is voor aangepast of inclusief volleybal; veel bonden hebben materiaal, opleidingen of contacten met andere clubs. Voor zitvolleybal is World ParaVolley het internationale aanspreekpunt, en voor sporters met een verstandelijke beperking de organisatie van Special Olympics in je land.
Aangepaste trainingen plannen in Koach
In Koach bouw je een training op als plan met onderdelen. Met Onderdeel zet je een eigen vorm in het plan, met een naam, minuten en een beschrijving, zoals "3 tegen 3, bal mag één keer stuiten". Met Oefening haal je een Koach-oefening erbij, en met Maak een variatie maak je daar je eigen versie van met aangepaste regels. Werkt een opbouw, dan bewaar je hem als sjabloon of haal je hem volgende week terug met Plan kopiëren.
Bij elke training houd je de aanwezigheid bij, en met spelersnotities schrijf je kort op wat werkte voor een speler. Houd die notities feitelijk en zonder medische gegevens: ze zijn voor trainers, maar bij een club kan de clubleiding ze meelezen. Wat Koach na de 14 gratis dagen kost, staat op de prijzenpagina.
14 dagen gratis, zonder creditcard. Zet je aangepaste training als plan klaar en gebruik dezelfde opbouw een paar weken achter elkaar.
Plan je training in KoachVeelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen aangepast volleybal en zitvolleybal?
Zitvolleybal is één vorm van aangepast volleybal, met een eigen reglement van World ParaVolley: je speelt zittend op een kleiner veld met een lager net. Aangepast volleybal is breder: elke vorm waarin je bal, net, veld of regels verandert, zodat spelers met een beperking kunnen meedoen. Dat kan ook staand, in een gewoon team of in een eigen groep.
Kan een kind met een beperking in een gewoon volleybalteam spelen?
Vaak wel. Veel kinderen met een lichamelijke of verstandelijke beperking spelen in een regulier team, met een paar aanpassingen in de training. Begin met een gesprek met het kind en de ouders over wat lukt en wat lastig is, en vraag bij twijfel over de belasting de eigen arts of fysiotherapeut. In wedstrijden gelden de regels van de bond; vraag vooraf wat er mogelijk is.
Welke bal gebruik je bij aangepast volleybal?
Dat hangt af van de speler. Een lichtere of zachtere bal helpt wie weinig kracht in armen of handen heeft, en een grotere of strandbal valt trager, zodat er meer tijd is om onder de bal te komen. Een bal met een opvallende kleur helpt wie minder goed ziet. Probeer een paar ballen uit en vraag de speler wat het prettigst speelt.
Mag je met één arm volleyballen?
Ja. In de officiële regels mag de bal elk deel van je lichaam raken, dus spelen met één arm is geen fout zolang de bal niet blijft liggen of wordt gegooid. Of een prothese in een officiële wedstrijd mag, beslist de bond of de organisatie; vraag het vooraf na.
Zet je aangepaste training klaar
14 dagen gratis, zonder creditcard. Na een paar weken weet je welke opbouw werkt.
Start met KoachOf lees eerst wat de volleybal app voor coaches allemaal doet.


