Coachstijl: sturend, coachend of loslaten bij je volleybalteam

Je coachstijl bepaalt hoe een training voelt, hoe een time-out klinkt en wie er beslist als het spannend wordt. Dit artikel zet de coachingsstijlen naast elkaar, laat zien wanneer je stuurt, coacht of loslaat, en hoe je ontdekt welke stijl je zelf eigenlijk gebruikt.

Wat is een coachstijl?

Je coachstijl is de manier waarop je beslist, aanwijzingen geeft en ruimte laat aan je spelers. Het is geen karaktertrek. Een rustige coach kan heel sturend zijn, en een coach met een luide stem kan spelers juist veel laten beslissen. Stijl is gedrag, en gedrag kun je kiezen.

Onderzoek naar leiderschap in de sport meet het in een paar dimensies. Een veelgebruikte vragenlijst, de Leadership Scale for Sports van Packianathan Chelladurai, kijkt naar hoeveel je instrueert, of je alleen of samen beslist, hoeveel sociale steun je geeft en hoe vaak je positieve feedback geeft. Voor de praktijk volstaan twee vragen. Wie beslist: jij, jullie samen of de spelers? En vertel je, of vraag je?

Drie coachingsstijlen naast elkaar: sturend, coachend en loslaten

De klassieke indeling uit de leiderschapspsychologie heeft drie stijlen: autoritair, democratisch en laissez-faire. In de zaal heten ze eerder sturend, coachend en loslaten.

Sturend

Je bepaalt de pass-opstelling per rotatie, je kiest wie er in de slotfase serveert en je zegt in de time-out precies één ding: "Service op zone 1, blok sluit de lijn bij hun buitenaanvaller." Sturend werkt als er weinig tijd is, als iets nieuw is, als het om veiligheid gaat en bij een groep die nog geen houvast heeft. Het gaat mis als je het overal doet. Spelers worden uitvoerders, en een team dat alleen doet wat de bank roept, staat stil zodra de tegenstander iets anders doet dan verwacht.

Coachend

Je stelt vragen en laat spelers meedenken, maar jij bewaakt het kader. Na een rally: "Waar stond hun middenblokkeerder toen je diagonaal sloeg?" In een oefening: "Kies zelf of je op zone 1 of zone 5 serveert, als hij maar over het net gaat." Voor het seizoen maak je samen de teamafspraken. In deze stijl leren spelers zelf nadenken, omdat ze naar oplossingen moeten zoeken. De valkuil is tijd: in een time-out van dertig seconden ga je niet stemmen. En spelers prikken snel door schijninspraak heen, waarbij je vragen stelt terwijl de beslissing al genomen is.

Loslaten

Spelers regelen het zelf. De aanvoerder leidt de warming-up, de spelverdeler kiest zijn verdeling zonder tekens van de bank, en in een partijvorm coacht het team zichzelf terwijl jij aan de kant kijkt. Loslaten werkt bij spelers die het kunnen en willen, en het geeft een ervaren team eigenaarschap. Zonder afspraken wordt het afwezigheid: de sterkste stemmen nemen het over en de stille speler verdwijnt. Wie je aanvoerder is, weegt hier zwaar; zie een aanvoerder kiezen.

Welke coachstijl past bij jouw team?

De bruikbaarste vuistregel komt uit het situationeel leiderschap van Paul Hersey en Ken Blanchard: hoe minder een groep iets al kan, hoe meer je stuurt, en hoe zelfstandiger spelers worden, hoe meer je overlaat. Je stijl schuift dus mee met je team, en binnen een team per onderwerp.

• Twaalfjarigen die bovenhands leren spelen. Sturend op de techniek, want een verkeerd aangeleerde handhouding verdwijnt niet vanzelf. Coachend in de spelvormen: laat ze zelf ontdekken waarom een hoge pass makkelijker te setten is.
• Een jeugdteam van 16 tot 18 jaar met ambitie. Overwegend coachend. Jij zet het kader (systeem, rollen, het thema van deze maand), spelers denken mee over oplossingen en evalueren hun eigen wedstrijd.
• Een ervaren seniorenteam. Veel coachend en loslaten, want spelers kennen hun eigen spel vaak beter dan jij. Sturend blijf je op wat het team samen moet doen, zoals de serviceafspraken tegen een bepaalde tegenstander.
• Een recreatief team. Grotendeels loslaten, met een duidelijk kader over tijd, veiligheid en hoe je met elkaar omgaat.

Daarnaast verschilt het per moment:

• Time-out: sturend. Eén punt, hooguit twee, want meer onthoudt niemand. Hoe je die dertig seconden vult, staat bij wedstrijdcoaching met time-outs en wissels.
• Setpauze: eerst kort vragen wat spelers zagen, dan beslis jij.
• Training: coachend. Vraag, laat kiezen, en geef het antwoord pas als ze vastlopen.
• Warming-up, materiaal en de volgorde in een oefening: loslaten.
• Veiligheid en gedrag: altijd sturend, bij elk team.

Autonomie geven zonder de regie kwijt te raken

Coachen en loslaten worden vaak verward met minder doen. Dat is het niet. De Canadese onderzoekers Geneviève Mageau en Robert Vallerand beschreven in hun motivatiemodel van de relatie tussen coach en sporter (2003) wat een coach doet die de autonomie van spelers ondersteunt. Hun zeven punten zijn in de zaal direct bruikbaar:

• Geef keuze binnen regels en grenzen. "Je kiest zelf welke service, zolang hij in het veld komt."
• Leg uit waarom. "We passen hoog op de midden, omdat de spelverdeler dan tijd heeft om onder de bal te komen."
• Erken hoe spelers zich voelen. "Ik snap dat deze oefening in de derde week saai voelt. We doen hem omdat de receptie in de wedstrijd nog wegvalt."
• Geef ruimte voor initiatief. Laat het team zelf een oplossing zoeken voor de rotatie waarin het steeds misgaat.
• Geef feedback over wat iemand kan, zonder te controleren. "Je stond eerder stil, daardoor kwam de pass hoger" in plaats van "eindelijk doe je wat ik zeg".
• Laat controle via straf, schuld of beloning achterwege. Strafrondjes en "jullie laten me in de steek" leveren gedrag op zolang jij kijkt, niet langer.
• Houd de aandacht bij de taak, niet bij het ego. Vergelijk spelers niet steeds met elkaar; het gaat om hun eigen vooruitgang.

Volgens hetzelfde model horen daar structuur en betrokkenheid bij: duidelijke afspraken, haalbare doelen en een coach die laat merken dat hij om zijn spelers geeft. Autonomie zonder structuur is loslaten zonder afspraken. Hoe het samenhangt met de inzet van je team, lees je in je volleybalteam motiveren.

Welke stijl gebruik je zelf? Zo kom je erachter

De meeste coaches denken dat ze vaker vragen dan ze werkelijk doen. Drie manieren om het na te gaan:

1. Laat iemand turven. Een assistent of een geblesseerde speler zet een training lang een streepje bij elke keer dat je iets vertelt, iets vraagt of spelers laat beslissen. Eén avond geeft al een eerlijk beeld.
2. Kijk naar je spelers. Kijken ze na elke fout naar de bank, dan stuur je te veel. Staan ze na een rotatiefout te discussiëren zonder dat iemand de leiding neemt, dan laat je te veel los.
3. Vraag het halverwege het seizoen. Drie vragen, anoniem op papier: wanneer helpt het als ik ingrijp, wanneer zou je liever zelf beslissen, en wat onthoud je van wat ik in time-outs zeg?

Let vooral op wat je onder druk doet. In een spannende slotfase vallen veel coaches terug op hun gewoonte, en dat is vaak harder en sturender worden. Hoe je ook dan corrigeert zonder volume, staat in corrigeren zonder schreeuwen. Waar je stijl voor dient, je waarden en je keuzes over speeltijd, schrijf je op in je coachingsfilosofie. Sta je voor het eerst voor een groep, begin dan bij beginnen als volleybalcoach.

Je coachstijl evalueren na de training

Een stijl verander je niet in één avond, wel door er na elke training even naar te kijken. In Koach schrijf je na de training een verslag met drie vaste velden: Ging goed, Beter kan en Focus voor de volgende keer. Gebruik ze ook voor je eigen coaching. "Ging goed: spelers kozen zelf hun servicedoel en bleven scherp." "Beter kan: blok twee drie keer stilgelegd, één keer was genoeg." De focus die je invult, staat bij een volgende training boven het plan, zodat je er ook echt mee begint. Het verslag is voor de trainers van het team, en in een club met het abonnement Club leest de clubleiding mee via het teamlogboek; spelers en ouders zien het niet.

Wat Koach kost na de 14 gratis dagen, staat op de prijzenpagina.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Corrigeren zonder schreeuwen: feedback die spelers gebruiken Coachingsfilosofie opschrijven: waarden, keuzes en een voorbeeld Wedstrijdcoaching: time-outs, wissels en je rol langs de lijn

Bekijk 200 volleybaloefeningen met animatie Download een compleet trainingsplan van 8 tot 28 weken