Differentieel leren in volleybal: elke herhaling anders

Differentieel leren duikt op zodra trainers het hebben over blokken of door elkaar trainen. Dit artikel zet de vier manieren om herhalingen te ordenen naast elkaar, legt uit waarom een oefening die er goed uitziet niet altijd beklijft, laat zien wat het onderzoek wel en niet zegt en geeft per techniek variaties voor je volgende training.

Vier manieren om dezelfde tien minuten te vullen

Stel dat je tien minuten hebt voor de pass. Je kunt die minuten op vier manieren vullen, en het aantal balcontacten is bij alle vier hetzelfde. Het verschil zit in de volgorde en in hoeveel er van herhaling tot herhaling verandert.

Tussen blok en willekeurig zit nog het seriële oefenen: pass, set, service in een vaste volgorde, steeds opnieuw. Geen van deze vormen is fout. Ze doen alleen iets anders met je spelers, en dat zie je pas als je verder kijkt dan de oefening zelf.

Waarom een oefening die er goed uitziet niet altijd beklijft

In 1979 lieten Shea en Morgan proefpersonen drie bewegingstaken leren, de ene groep in blokken en de andere in willekeurige volgorde. Tijdens het oefenen was de blokgroep duidelijk beter. In de toets die later volgde, draaide het om: de groep die door elkaar had geoefend, onthield de taken beter en paste ze beter toe op een nieuwe variant (Shea en Morgan, 1979). Dat heet het effect van contextuele interferentie.

Een veelgebruikte verklaring: bij blokoefenen kopieer je de vorige herhaling, terwijl je bij willekeurig oefenen de beweging bij elke bal opnieuw moet ophalen. Dat kost moeite en maakt de oefening rommeliger, maar het is precies die moeite die je in de wedstrijd ook moet leveren. Een overzichtsstudie van Soderstrom en Bjork zet het breder neer: wat je tijdens het oefenen ziet, is een onbetrouwbare maat voor wat er later blijft hangen, en omstandigheden die het oefenen moeilijker maken, leveren vaak meer op voor de lange termijn (Soderstrom en Bjork, 2015).

Voor een trainer is dat ongemakkelijk. De blokoefening waarin na tien minuten bijna elke pass op de spelverdeler komt, voelt als een geslaagde training. De willekeurige vorm waarin het rommelig blijft, voelt als mislukt. Wie alleen beoordeelt wat hij op de avond zelf ziet, kiest dus structureel voor de vorm die het minst beklijft.

Wat differentieel leren anders doet

Differentieel leren gaat een stap verder dan willekeurig oefenen. De Duitse bewegingswetenschapper Wolfgang Schöllhorn stelde het eind jaren negentig voor. Het uitgangspunt: er is geen ideale techniek die iedereen moet kopiëren, en een speler leert van de verschillen tussen herhalingen. Daarom herhaal je niets exact en corrigeer je niet naar één voorbeeldbeweging. Je voegt juist grote variaties toe in de beweging zelf, zoals de stand, de armhoek, het tempo of het ritme, zodat de speler zelf een stabiele oplossing vindt.

Het verschil met gevarieerd oefenen: daar verandert vooral de bal en blijft de techniek het doel. Bij differentieel leren verander je de techniek zelf, ook op manieren die je in een wedstrijd nooit zou gebruiken.

Wat het onderzoek wel en niet zegt

• Contextuele interferentie is in het lab sterk, in de zaal minder. In onderzoek naar sportvaardigheden is het effect kleiner en minder consequent. In een studie met middelbare scholieren die drie volleybalvaardigheden uit een vaardigheidstoets oefenden, in blokken, willekeurig of in een mengvorm, gingen alle groepen vooruit, maar vonden de onderzoekers geen voordeel van willekeurig oefenen (Petranek en French, 2007).
• Niveau bepaalt hoeveel variatie helpt. Volgens het challenge point-model van Guadagnoli en Lee heeft elke speler een eigen optimale moeilijkheid: een beginner leert al genoeg van een eenvoudige taak, een gevorderde speler heeft meer variatie nodig om nog iets te leren (Guadagnoli en Lee, 2004).
• Differentieel leren: veelbelovend, niet bewezen. Een meta-analyse van 27 studies vond een klein voordeel tijdens het leren en een middelgroot voordeel bij de latere toets, tegenover andere methodes. De auteurs waarschuwen zelf: weinig en kleine studies, grote verschillen tussen studies en een hoog risico op vertekening. Tegenover andere vormen van variatie is het bewijs schaars en niet eenduidig (Tassignon en anderen, 2021).

De nuchtere conclusie: variatie verdient een vaste plek in je training, maar er is geen reden om alles om te gooien. Wie zegt dat differentieel leren altijd beter werkt, zegt meer dan het onderzoek.

Wanneer blokoefenen wel de goede keuze is

• Een nieuwe techniek. Een speler die de bovenhandse bal nog niet kan, heeft eerst herhaling nodig. Variatie kost aandacht die hij nog niet over heeft. Hoe je een techniek los aanleert en weer in het spel terugzet, staat in de analytische, synthetische en globale methode.
• Een ingeslopen fout. Even terug naar een voorspelbare bal om één detail te herstellen, en daarna snel weer variëren.
• Vlak voor de wedstrijd. In het inspelen wil je vertrouwen en ritme, geen leerprikkel. Daar is herhaling op zijn plek.

Werk je met een beginnende groep, schuif dan per vaardigheid langs de schaal: eerst blok, na een paar trainingen gevarieerd, daarna willekeurig. Of een oefening ook op de wedstrijd lijkt, met een echte tegenstander en een telling, is een tweede vraag; die staat in wedstrijdechte oefeningen.

Zo zet je het morgen in

Kies per training één techniek en geef er acht tot twaalf minuten differentieel werk aan. Vier regels houden het bruikbaar: maak de variaties groot genoeg dat spelers ze merken, geef feedback op het resultaat (kwam de bal op het doel?) en niet op de vorm, kies geen variaties die een blessure uitlokken, en sluit af met een vorm waarin gekozen en geteld wordt.

• Pass: smalle of juist brede stand, armen licht gebogen, met het gewicht op de hielen, na een halve draai, met één hand op de pols van de andere, eerst naar de trainer kijken en pas bij "nu" naar de bal.
• Set: vanuit stilstand en na een sprintje, met de rug naar het doel, vanuit kniezit, in een sprong, met één voet voor en dan de andere.
• Service: lage en hoge opgooi, de andere voet voor, vanaf verschillende plekken achter de lijn, met een korte en een lange armzwaai.
• Aanval: aanloop van twee, drie en vier passen, korte en lange armzwaai, slaan met een stille pols of met veel pols. Laat de landing altijd op twee voeten gebeuren; daar varieer je niet.

Een volledige opbouw van een training, van warming-up tot partijvorm, staat in volleybaltraining geven, en hoe je zo'n blok in een programma van meerdere weken zet in trainingsopbouw.

Leren volgen over meer trainingen

Omdat leren pas later zichtbaar wordt, moet je onthouden wat je vorige week deed en wat je zag. In Koach zet je het differentiële blok als eigen onderdeel in het plan van de training: met + Onderdeel geef je het een naam, een duur en een beschrijving waarin je de variaties kwijt kunt. Met Plan kopiëren haal je het volgende week terug.

Na de training schrijf je in het verslag bij Ging goed en Beter kan wat je zag, en bij Focus voor de volgende keer de meting waarmee je de volgende training opent. Zo ligt de vergelijking klaar zonder dat je hem hoeft te onthouden. Wat Koach na de 14 gratis dagen kost, staat op de prijzenpagina.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Wedstrijdechte oefeningen: waarom training niet overdraagt Globale en analytische methode: drie soorten volleybaloefeningen Volleybaltraining geven: van voorbereiding tot evaluatie

Bekijk 200 volleybaloefeningen met animatie Download een compleet trainingsplan van 8 tot 28 weken