Reactietraining volleybal: zo reageren spelers sneller op de bal
Het korte antwoord
Reactietraining in volleybal werkt het best met signalen uit het spel zelf: een bal die valt, een bal uit het net, de arm van een aanvaller. Begin met één signaal en één antwoord, bouw op naar een keuze tussen twee of drie richtingen en eindig in een wedstrijdvorm waarin reageren punten oplevert.
Reactietraining volleybal gaat minder over snelle spieren dan veel coaches denken. Een speler die te laat bij de bal is, vertrekt meestal niet traag maar laat: hij zag te laat wat er kwam. Hier lees je hoe reageren werkt, hoe je het in vier treden opbouwt en welke zeven oefeningen dat doen.
Wat is reactiesnelheid in volleybal?
Elke reactie heeft drie stappen: zien, kiezen en bewegen. De speler ziet een signaal, beslist wat hij doet en zet zijn lichaam in gang. Alleen die laatste stap is spierwerk. De eerste twee gebeuren in het hoofd, en daar zit bij de meeste spelers de winst.
Er zijn twee soorten reactie. Bij een enkelvoudige reactie is er één signaal en één antwoord: de bal valt, jij gaat. Bij een keuzereactie zijn er meer mogelijkheden: links of rechts, kort of diep, hard of een tip. Hoe meer mogelijkheden, hoe langer het kiezen duurt. In een wedstrijd is bijna elke reactie een keuzereactie.
De tijd daarvoor is kort. Palao en Valadés maten de servicesnelheid in de World League van de mannen (2006) en schatten daaruit dat een ontvanger bij een harde sprongservice ongeveer een halve tot driekwart seconde heeft, 0,52 tot 0,74 seconde (The Sport Journal, 2014). Wie pas begint te kiezen als de bal over het net komt, is dan al te laat. Goede spelers lossen dat op door eerder te weten wat er komt. Een meta-analyse van 42 studies naar waarnemen en beslissen in de sport vond dat sporters van een hoger niveau de signalen beter oppikken dan sporters van een lager niveau: ze antwoorden nauwkeuriger en sneller (Mann en collega's, 2007). Die studie vergelijkt niveaus en zegt niet hoe je het traint, maar ze laat wel zien waar het verschil zit: in wat een speler ziet, en wanneer. Reactietraining is daarom voor een groot deel kijktraining.
Waar een verdediger bij een aanvaller precies op let, van de aanloop tot de elleboog, staat in de aanvaller lezen. Dit artikel gaat over de training: hoe je reageren als eigen doel opbouwt.
Waarom een lampjesbord niet genoeg is
Reactieborden met lampjes, apps die een kleur laten zien en tikspellen op pionnen zijn populair. Ze zijn leuk en meetbaar, maar ze trainen vooral het reageren op dat signaal. Een systematische review van commerciële producten voor cognitieve training, van hersentrainingsapps tot een lampjesbord aan de muur, vond weinig direct bewijs dat de winst overslaat naar prestaties in de sport. Dat kwam vooral doordat het bijna niet in de sport was getoetst: van de 43 studies keek er één naar een sporttaak (Harris, Wilson en Vine, 2018). Dat het niet werkt, is dus ook niet aangetoond. Maar in een wedstrijd gaat er geen lamp aan.
Daarom één vuistregel: hoe dichter het signaal bij de wedstrijd ligt, hoe groter de kans dat het overslaat. Een roepende trainer staat er het verst van af, een kleur of een cijfer iets dichterbij, een bal die valt of uit het net komt nog dichterbij, en de arm van een echte aanvaller is het signaal zelf. Losse signalen hebben een plek in de warming-up en bij jonge spelers. De kern van je reactietraining heeft een bal en een keuze.
De opbouw: van één signaal naar wedstrijdecht
Maak een oefening één stap tegelijk moeilijker. Deze trap van vier treden werkt voor elke vaardigheid:
| Trede | Wat de speler niet weet | Voorbeeld |
|---|---|---|
| 1. Eén signaal, één antwoord | Het moment | Een bal die recht voor je valt |
| 2. Keuze uit twee of drie | Het moment en de richting | Links, rechts of kort |
| 3. Signaal uit het spel | Wat er komt: dat moet hij zelf lezen | Een bal uit het net of van het blok |
| 4. Wedstrijdvorm | Alles, en reageren levert een punt op | Partijvorm met een tweede bal |
Ga pas een trede hoger als een speler op de huidige trede meestal goed kiest en op tijd staat. Zakt dat weg, ga dan een trede terug in plaats van harder te roepen.
Zeven reactieoefeningen voor volleybal
Trede 1 en 2: vertrekken en kiezen
- 1. Bal over het hoofd. De speler staat in basishouding met zijn gezicht naar het net, een partner staat twee meter achter hem met een bal. De partner gooit de bal in een boog over het hoofd van de speler naar voren. Die vertrekt zodra hij de bal ziet en speelt hem na hoogstens één stuit onderarms hoog terug naar de partner. Tien ballen, dan wisselen. Trede 2: de partner gooit zonder vaste volgorde links, rechts of kort.
- 2. Cijfers op de bal. Zet met een stift grote cijfers op een paar ballen. De aangooier gooit vanaf de overkant, de passer roept het cijfer dat hij ziet voordat hij de bal raakt. Trede 2: een even cijfer gaat naar positie 2, een oneven cijfer naar positie 4. Zo houdt de speler zijn ogen op de bal tot vlak voor het contact, en moet hij onderweg nog kiezen.
- 3. Kort of diep. In Kort-lang receptie wisselt de trainer korte en diepe ballen af en kiest de passer voorwaarts of achterwaarts. Maak er een reactievorm van door elke bal met dezelfde armbeweging te spelen, zodat de speler de bal moet lezen en niet de trainer.
Trede 3: lezen wat het spel laat zien
- 4. Bal uit het net. De trainer staat naast het net en gooit ballen erin: hoog bij de band, halverwege of laag, zacht of hard. Een verdediger staat een meter of drie van het net, leest hoe de bal eruit komt en speelt hem hoog naar het midden. Twaalf ballen per speler. Hoe je zo'n bal technisch speelt en wie hem neemt, staat in een bal uit het net spelen.
- 5. Blokuitval. Een speler staat op een stevige bank aan het net met de handen omhoog als blok. De trainer staat aan de overkant ook op een kist en slaat tegen die handen, en twee verdedigers achter het blok spelen de bal die afketst. Niemand weet waar hij heen gaat, ook de trainer niet. Dat is precies de bal die in een wedstrijd zo vaak valt.
Trede 4: reageren dat punten oplevert
- 6. Tweede bal binnen twee tellen. Speel drie tegen drie of vier tegen vier. Zodra een rally voorbij is, gooit de trainer meteen een nieuwe bal in, naar een willekeurige kant en plek. Wie nog staat te juichen of te mopperen, is te laat. De volledige zes-tegen-zesvorm heet in de Koach-bibliotheek Speedball 6-6.
- 7. Dubbel punt voor een redding. Een gewone partijvorm, maar een rally die je wint na een bal uit het net, een opgeraapte tip of een bal van het blok telt dubbel. Zo beloon je het reageren zelf, niet alleen de aanval die erop volgt.
Geef een punt voor de goede eerste stap. Tel bij keuzevormen of de speler de juiste kant op vertrok, ook als de bal daarna mislukt. Beloon je alleen de geslaagde bal, dan leren spelers dat gokken loont.
Hoe vaak en waar in je training?
- Fris. Zet reactievormen direct na de warming-up of vooraan in je verdedigingsblok. Op vermoeide benen train je vooral vermoeidheid.
- Kort. Series van zes tot tien ballen per speler, met genoeg rust om elke bal op volle snelheid te spelen. Acht tot twaalf minuten per training is genoeg.
- In je gewone oefeningen. Voeg aan een bestaande oefening één onbekende toe: de richting, het moment of de soort bal. Dan hoeft reactie niet eens een eigen blok te zijn.
- Per leeftijd. Tot een jaar of twaalf werk je met spelletjes: tikken, vangen, een bal die raar stuit. Tieners doen trede 1 tot 3, senioren vooral 3 en 4.
Reactie raakt aan andere vaardigheden, en die hebben hun eigen artikel. Vormen als kleurenpionnen en een vallende tennisbal staan bij coördinatieoefeningen voor volleybal, de houding en het duiken bij verdedigingsoefeningen. Hoe zo'n blok past in de rest van je avond, lees je in volleybaltraining geven.
Reactievormen vinden voor je trainingsplan
In Koach zet je een reactieblok in het plan van je training. Met + Oefening open je het blad Oefening toevoegen. Typ in Zoek oefeningen een woord als reactie of leest: de app zoekt in de naam en de beschrijving, dus je vindt vormen als Bank-blok reactie, Kort-lang receptie en Coach op de kist. Bij de oefeningen staat het aantal getekende spelers. Tik je op Past bij, met het aantal van die avond erachter, dan zie je alleen oefeningen voor dat aantal of minder. Een oefening die al in het plan staat, krijgt het merkje Staat al in plan.
Een eigen vorm, zoals de blokuitval, teken je één keer zelf in de oefeningeditor; daarna staat hij bij je andere oefeningen. Een uitgewerkte verdedigingsvorm met een vast moment van stilstaan is Verdedigingshouding (Base & Read). Daar stapt het team op een teken van de trainer van de basis naar de leespositie en staat het stil op het moment dat de trainer slaat. Laat dat teken weg, en je spelers moeten zelf zien wanneer ze naar hun leespositie gaan. Wat Koach na de 14 gratis dagen kost, staat op de prijzenpagina.
14 dagen gratis, zonder creditcard. Zet twee reactievormen in het plan van je volgende training en kijk of je verdedigers eerder vertrekken.
Plan je reactieblok in KoachVeelgestelde vragen
Kun je reactiesnelheid trainen bij volleybal?
Ja, maar de winst zit vooral voor de beweging. Een speler leert waar hij naar kijkt, kiest sneller tussen een paar mogelijkheden en staat op tijd stil om te kunnen vertrekken. Dat train je met signalen uit het spel, zoals een bal uit het net of de arm van een aanvaller, en met oefeningen waarin de speler niet weet wat er komt.
Helpt een reactiebal of een lampjesbord?
Als opwarmer of als spel voor jonge spelers zijn ze prima: ze zijn leuk en je ziet meteen of iemand op tijd is. Er is alleen weinig bewijs dat reageren op lampjes overslaat naar het veld. Gebruik ze daarom kort, en besteed de meeste tijd aan vormen met een volleybal, een net en een keuze die ook in de wedstrijd voorkomt.
Hoe train je reactie bij kinderen?
Met spelletjes. Tikspellen, vangen na één stuit, een bal die je laat vallen of die over het hoofd komt: kinderen tot een jaar of twaalf leren het meest van veel verschillende signalen in korte rondes. Houd de beurten kort, wissel vaak en tel iets wat ze willen verbeteren, zoals hoeveel ballen ze op tijd vangen.
Hoe lang moet een reactieoefening duren?
Kort. Zes tot tien ballen per speler per serie, met genoeg rust om elke bal op volle snelheid te spelen. In totaal is acht tot twaalf minuten per training genoeg. Doe het vroeg in de training, als de benen nog fris zijn; een vermoeide speler leert vooral te laat te zijn.
Zet je reactieblok in je plan
14 dagen gratis, zonder creditcard. Volgende week zie je of je spelers eerder vertrekken.
Start met KoachOf lees eerst wat de volleybal app voor coaches allemaal doet.


