Spelinzicht trainen: zo leren volleyballers beter kiezen in de wedstrijd

Op training raakt hij elke bal keurig: de aanloop klopt, de hand staat goed, de trainer knikt. In de wedstrijd slaat diezelfde speler voor de derde keer recht in het blok, en na afloop zegt hij dat hij het niet zag. Dat is geen techniekprobleem. Spelinzicht trainen in het volleybal betekent dat je niet nóg een aanvalsoefening doet, maar oefeningen bouwt waarin een speler zelf moet kiezen — en dat kiezen leer je anders dan slaan.

Spelinzicht trainen in het volleybal: waarom technisch goede spelers verkeerd kiezen

Een keuze op het veld bestaat uit drie stappen die zo snel op elkaar volgen dat ze één ding lijken. Kijken: waar staat je oog op het moment dat het ertoe doet. Herkennen: wat betekent wat je ziet. Beslissen: wat doe je ermee. In de meeste trainingsvormen slaan we alle drie over, omdat het antwoord vooraf al is gegeven.

Dat is de kern. In een rij aanvallers die om de beurt op een aangegooide bal slaan, is er niets te kiezen: er is één bal, één richting en geen blok. De speler oefent uitvoeren. In de wedstrijd krijgt hij een set die net anders ligt, een blok dat half sluit en een verdediger die vroeg wegstapt — en dan moet hij iets doen wat hij nooit heeft geoefend, namelijk beslissen terwijl hij al in de lucht hangt.

Hoe echt een oefening is, hangt aan een paar knoppen die je per oefening kunt omzetten; die staan in wedstrijdechte oefeningen maken. Dit stuk gaat over één van die knoppen, de keuze, en over wat je daar als coach omheen moet doen: anders coachen en anders tellen. De tactische begrippen die je daarbij nodig hebt — wie waar staat, wat een systeem doet — staan in de basis van volleybaltactiek.

Belangrijk om vooraf te weten: een speler die verkeerd kiest, kiest zelden dom. Hij kiest op oude informatie (vorige week werkte de lijn wel), op gewoonte (dit is mijn slag) of omdat hij nooit heeft geleerd waar hij moet kijken. Alle drie zijn te veranderen, en geen van de drie verandert door harder roepen.

Een keuze afdwingen: spelvormen met één beperking

De goedkoopste manier om een keuze in een oefening te krijgen, is één beperking toevoegen die de gemakkelijkste optie duur maakt. Niet twee, niet vijf: één. Twee beperkingen tegelijk maken een oefening al snel onspeelbaar, en dan gaat de aandacht naar de regels in plaats van naar de bal.

• De spelverdeler die ook zelf mag afmaken. Eén blokkeerder aan de overkant die per bal kiest: in het midden blijven of meeschuiven met de buitenaanvaller. Blijft hij staan, dan zet de spelverdeler naar buiten; schuift hij mee, dan legt de spelverdeler de tweede bal zelf over het net. Niet de dump is de oefening, maar het moment waarop hij het gat ziet. Een kant-en-klare vorm hiervoor is de setter-dump beslisoefening. Hoe je de setkeuze van je spelverdeler verder apart traint, staat in oefeningen voor de spelverdeler.
• Kort of diep, zonder aankondiging. De trainer speelt afwisselend een korte prikbal en een diepe bal, in een volgorde die de passer niet kent. Gokken levert niets op: de passer moet de diepte aflezen aan de arm van de aangever in plaats van aan de baan van de bal, en dat is precies de beslissing die in de wedstrijd misgaat. Zie kort-lang receptie.
• Het blok dat de set niet ziet aankomen. De bal komt van achter de blokkeerder, dus de baan van de bal valt weg als informatie. Hij moet kiezen op de aanloop van de aanvaller, en heeft daar weinig tijd voor — zie leesblok / blind blok. Wanneer je überhaupt op de bal leest en wanneer je meespringt met de aanvaller, is een apart onderwerp: read blokkeren of commit blokkeren.
• De vrije bal op een onverwacht moment. Na een afgelopen rally gooit de trainer zonder aankondiging een makkelijke bal naar één kant. Het team moet kiezen: meteen afmaken of eerst opbouwen. Beide mag, maar het moet hardop gekozen worden. Wat een vrije bal is en waarom hij zo vaak verkeerd gaat, staat in vrije bal en downball.

Eén regel maakt het verschil tussen een beperking die werkt en een beperking die wordt genegeerd: hij moet in de telling zitten. Zolang een bal die per ongeluk in het veld valt evenveel oplevert als de bal die in de open ruimte is gespeeld, blijft iedereen gokken. Laat de gekozen oplossing dubbel tellen, of laat de makkelijke oplossing niets opleveren, en je ziet de ogen al snel omhoog gaan.

Vragen stellen in plaats van voorzeggen

Een coach die roept wat er moet gebeuren, doet het kijken en het beslissen voor de speler. Het gaat die rally beter en het verandert niets. Vragen doen het omgekeerde: ze dwingen de speler om terug te halen wat hij zag, en dat is de enige manier waarop hij het de volgende keer zelf ziet.

Drie vragen zijn genoeg, en ze werken in deze volgorde:

1. "Wat zag je?" Niet: wat deed je verkeerd. Je wilt weten of hij überhaupt keek, en waarnaar.
2. "Wat was het alternatief?" Hiermee komt naar boven of hij een keuze had of alleen een gewoonte.
3. "Wanneer wist je het?" Deze is de scherpste. Een speler die pas tijdens de sprong iets weet, is te laat; als het goed gaat, schuift zijn antwoord over een paar weken naar voren.

Praktisch: vraag na de rally, niet tijdens. Vraag het aan één speler en laat de rest meeluisteren — twaalf keer dezelfde vraag stellen kost je de hele training. Geef daarna een paar seconden stilte; wie het antwoord zelf invult voordat de speler iets heeft gezegd, heeft geen vraag gesteld.

Een zwaarder gereedschap is het stilzetmoment: je fluit midden in een rally, iedereen blijft staan waar hij staat, en je vraagt de verdediger op positie 5 wat hij op dat moment ziet. Dat is een krachtig beeld, want het is een echte situatie en niet een tekening. Doe het hooguit twee keer per training en houd het onder de twintig seconden, anders wordt het een klaslokaal. Wat de spelverdeler aan de overkant verraadt voordat hij de bal speelt, staat trouwens in de spelverdeler lezen — dat is leesvoer voor je blokkeerders, geen onderdeel van deze oefeningen. En de volgorde "eerst beslissen, dan bewegen" bij een bal die ver van het net komt, staat in setten uit een slechte pass.

Beslissingen tellen, niet alleen fouten

In bijna elke zaal wordt hetzelfde geteld: punten en fouten. Dat is precies de telling die beslissen onzichtbaar maakt, want een goede keuze die mislukt en een slechte keuze die mislukt zien er in die telling identiek uit. Splits ze daarom, en tel twee dingen los van elkaar: de keuze en de uitvoering.

• Goede keuze, goed uitgevoerd. Dit is wat je wilt, en het is de makkelijkste om te zien.
• Goede keuze, mislukt. Complimenteer de keuze en zwijg over de uitvoering. Doe je dat niet, dan kiest hij de volgende keer weer veilig.
• Verkeerde keuze, toch een punt. De gevaarlijkste van de vier: het lijkt geslaagd en wordt daardoor herhaald. Benoem hem juist wél, rustig en zonder de winst af te pakken.
• Verkeerde keuze, mislukt. Hier corrigeer je, maar met een vraag uit de vorige paragraaf en niet met een oordeel.

Tellen hoeft niet ingewikkeld. Laat een speler die net gewisseld is tijdens één spelvorm streepjes zetten in twee kolommen — keuze goed, keuze fout — voor twee of drie spelers tegelijk, met één vraag die jij vooraf geeft: speelde hij naar de open plek? Na tien minuten heb je een beeld dat scherper is dan je herinnering, en de teller heeft ondertussen naar het spel gekeken in plaats van naar zijn schoenen.

Over langere tijd wil je een oordeel per speler, en dat is precies wat het blijft: een oordeel. In Koach is spelinzicht een van de vijf onderdelen waarop je een speler na een training beoordeelt, naast techniek, coachbaarheid, werkhouding en inzet; het gemiddelde daarvan zie je als trainingsrating in een lijn over het seizoen. De app meet geen beslissingen — het cijfer is jouw oordeel — maar een paar weken aan eigen oordelen vertelt je meer dan de herinnering aan één wedstrijd. Hoe je zo'n beoordeling eerlijk invult, staat in inzet van spelers beoordelen; hoe je zo'n schaal opzet in het beoordelingsformulier.

Per leeftijd: wanneer je keuzes toevoegt

Beslissen train je niet pas als de techniek af is; dan zou je nooit beginnen. Wel bepaalt de leeftijd hoeveel opties een speler tegelijk aankan.

Tot ongeveer tien jaar: één keuze, en die is ruimtelijk. Links of rechts, kort of diep, zelf spelen of naar een teamgenoot. Kleine spelvormen van twee tegen twee of drie tegen drie doen dit vanzelf, want er staat altijd iemand en er is altijd een gat. Meer dan één keuze per oefening is op deze leeftijd ruis.

Van ongeveer elf tot veertien jaar: twee opties, en het blok als informatie. Hier kun je beginnen met "kijk naar de handen voordat je slaat" en met vormen waarin het blok per bal iets anders doet. Verwacht dat het in de wedstrijd nog niet zichtbaar is; de eerste maanden zie je het alleen in de oefening waarin de beperking staat.

Vijftien jaar en ouder: patronen. Nu kan een speler onthouden wat de tegenstander eerder deed en daarop anticiperen. Dat is het niveau waarop het lezen per positie loont: wat een verdediger aan de aanvaller kan aflezen staat in de aanvaller lezen, en hoe je de plekken op het veld verdeelt in verdedigingssystemen.

Wat op elke leeftijd geldt: bouw de keuze in de oefening, niet in de instructie. Een speler die van jou hoort waar het gat ligt, heeft het niet gezien. Kies daarom voor je volgende training één vorm waarin iets te kiezen valt — in Koach staan er in de categorie Wedstrijd ruim dertig oefeningen waaruit je kunt putten — en beoordeel na afloop spelinzicht bij de spelers die je hebt bekeken. Na een stuk of zes trainingen heb je een reeks oordelen in plaats van een indruk, en weet je of dat kiezen echt op gang komt.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Trainen met een klein team: oefeningen voor 6 of minder spelers Volleybaloefeningen zonder net: trainen in een kale zaal Volleybal oefeningen jeugd: trainen met 12- tot 14-jarigen

Bekijk 200 volleybaloefeningen met animatie Download een compleet trainingsplan van 8 tot 28 weken